کافه تلخ

پمپی، شهری که ناپدید شد و مردمی که سنگ شدند

2011-01-21T10:36:00.000+03:30

این مَرد وحشتزده آخرین نفسهایش را کشیده، شاید چشمانش
را گرفته تا شاهد لحظات وحشتبار آخرین نباشد… اما چرا ؟

شهر پمپی، شهری در ایتالیای اِمروزی یا روم باستان در روز ۱۹ اوت سال ۷۹ میلادی در پی فعالیت آتشفشانی کوه وزوو که ۲۸ ساعت ادامه داشت به زیر ۶ متر کوهی از مواد مذاب و خاکستر آتشفشانی رفت. حادثه آنقدر ناگهانی روی داد که همه چیز در شهر به همان حالت که در اثنای زندگی روزمره بود دست نخورده ماند و امروز دقیقا به همان گونه که دو هزار سال پیش بودند باقی است. گویی زمان منجمد شده است.

این شهر به وسیله انفجارهای آتشفشانی کوه «وزوو» نابود شد. آتشفشان وزوو سمبل کشور ایتالیا و قبل از آن نشانه شهر ناپل است.

کوه آتشفشانی وزوو اگرچه طی دو هزار سال گذشته آرام بوده است اما نام آن را کوه اخطار گذارده اند. چنین نامی به دلیل فجایع و حوادثی بوده است که در تاریخ از این کوه به ثبت رسیده است. فاجعه ای که برای «سدوم و عمورا» روی داد شباهت زیادی به حوادث تخریب گر شهر پمپی داشته است. در سمت راست وزوو شهر ناپل و سمت شرق آن شهر پمپی قرار دارد. مذاب و خاکستر ناشی از فوران آتشفشانی که دو هزار سال پیش روی داد حیات را از این شهر برچید.

لب ها، چشمانش و پوست بدنش ذوب شده است، بجز جمجمه اَش تمامه سنگ شده است.

گویا آتشفشان در نهایت سکوت جان مردم را کنده است

به نظر می رسد این مرد در حال فرار بوده است

از ۲۰هزار نفر جمعیت پمپی دو هزار نفر ناپدید شدند و مابقی آرام آرام مذاب و به تلی از مجسمه های سنگی تبدیل شدند

جمعی از کودکان و بزرگسالان، منتظر قایقی بودند که هیچوقت نیامد

یکی جمع شده، یکی به پشت آرامیده – اما یکی بیدار شده و تا تکانی بخورد! جانش کنده شده است

متوجه هیچ نشده است، گویا ناگهان مواد بر رویش ریخته است که حتی نتوانسته است دستی تکان دهد

اعضای خانواده ای که در کنار هم مردندمواد مذاب کوه وزوو به آنی تمامی شهر را از نقشه منطقه جاروب کرد. جالب ترین جنبه این حادثه آن است که هیچ کس نتوانسته است در مقابل فوران آتشفشان وحشتناک وزوو بگریزد. یک خانواده در حال صرف غذا در یک لحظه تبدیل به سنگ شده اند. زوجهای بسیاری پیدا شدند که در حین انجام آمیزش جنسی تبدیل به سنگ شده بودند. صورت برخی از اجساد انسانهای سنگ شده که از داخل زمین کشف شده اند همچنان سالم و صحیح باقی مانده است. صورت آنها حالت گیج و منگ دارد

مردی که سر همسرش را در بغل گرفته و منتظر پایانند

پدر – فرزند – مادر

مرگ مردم پمپی در یک لحظه رخ داد، فاجعه هرچه بود، همه چیز به همان حالت اولیه و بدون تغییر باقیمانده است. در سال ۱۹۹۱ نیمی از این شهر از زیر خاکستر بیرون کشیده شد. هر ساله جمعیت زیادی از موزه طبیعی پمپی دیدن می کنند و این شهر به یکی از جاذبه های گردشگری ایتالیا تبدیل شده است

سگی که بیرون خانه ای زنجیر شده بود

همه خوابیده اند، همه سنگ شده اند، حتی کودکان شیر خوار

به نظر می رسد مرد بیدار شده و بویی برده، اما …

عشق

2011-01-17T23:25:00.000+03:30

مهر جذاب مهر است
و زمین جذاب سپهر

عشق چیست؟
اكثر دانشمندان حدّ اعلاى فضیلت آدمى را در كمال و رشد عقلى مى‏پندارند ،و فراگیرى دانشها و فنون را با ابزار عقلى مناط اعتبار مى‏دهند و عقل را مجرد دانسته‏اند.
فلاسفه در اثبات مباحث فلسفه برهانهاى عقلى ابراز مى‏دارند (برهان ارجحیت بر اقامه دلیل دارد).
و صادر اول را ،عقل اول نامند ،اما وظیفۀ یك فیلسوف در موضوعات فلسفى ،بنا به اعتقاد كلیه فلاسفه دریافت حقیقت نفس‏الامرى است كه فقط توسط عقل به كنه مطلب راه مى‏برند ،اما مى‏گوئیم كه فوق مرتبت علیاى عقل بدایت عشق است و عشق بر خلاف تصور عامه مخالف عقل نیست بلكه فیلسوفى كه در مباحث فلسفه پس از آشنا شدن به غوامض علوم حیرت بر او چیره گردد و سر از پا نشناسد ،این حالت بدایت عشق است.
حدّ كمال عقل بدایت عشق است ،كه فیلسوف را به اشراق سوق مى‏دهد ،سالكى كه در سلوك طى طریق مى‏كند ،پس از چندى تردید و خلجان بر وى عارض گشته ،و حتى بى اعتقاد به مكتب روحى ،و گاه به استاد مى‏شود.
و تمنیات و هواجس نفسانى بر او غلبه كرده ،خود را از خود باز نشناسد.
در چنین كیفیتى چون استاد راستین از روح ملكوتى خود ،نهال ملكوت را در ضمیر پاك روح انسانى وى غرس نموده است ،سالك با انجام دستورات استاد روحى باطن خود را آبیارى مى‏نماید ،تا به وادى عشق كشانده شود.
آيا عاشق به معشوق نيازمند است؟
در پاسخ مى‏توان گفت كه عشق نیاز نیست و اختیارى نیست تا نیاز مطرح سخن باشد.
از كانال خاصى از ملكوت امواج ناشناخته‏اى به سلول مغزى عاشق مستقیماً مى‏تابد لذا عاشق از خود بى خود مى‏شود و تعلقات مادى را نادیده مى‏گیرد .
مى‏توان گفت این معشوق ازلى است كه با قدرت بى زوال و استغناى كامله‏اش افراد خاصى آن هم كمتر از تعداد انگشتان یك دست را بر مى‏گزیند.
با قید جسد عنصرى و مقیم بودن در عالم شهود ،عالم ملكوت درب را به سوى او مى‏گشاید كه به اصطلاح فتح باب مى‏شود.
براى روشن شدن این مفهوم گوئیم :
یك رادیو ابزارش در حدّى است كه فقط قادر است تشعشعات ایستگاه رادیویى تهران را دریافت كند .
ولى رادیوى دیگر امواج رادیویى اروپا و دیگر قاره‏ها را جذب نموده و قابل سنجش با رادیو اولى نیست.
به نظر این ذرۀ نادار معشوق در باطن امر خود عاشق است و به همین دلیل عاشق را به سوى خود مى‏كشاند ،والا عاشق در حدى نیست كه با این همه قیود مادیت صرف و تنگناى قواى مادى طیران به عالم لامكان نماید .
لذاحالت سالك را در این مقام جذبه نامند و خود سالك را مجذوب خطاب كنند.
در بدایت امر الوانى مشاهده كند كه با دیدۀ بصر رؤیت مى‏كند نه با تجلى در قلب.
به تناسب پیشرفت مجذوب ،رنگها تغییر لون داده ،تا به مقام بى‏رنگى نایل آید.
عاشق در این مرحله گاهى چند شبانه روز غذایى را تناول نمى‏نماید و آبى نمى‏آشامد و خواب بر وى چیره نمى‏شود تا آن حدّ كه نزدیك‏ترین كسان خود را نمى‏شناسد و آواهاى بلند را نمى‏شنود ،سفر در باطن خود مى‏كند ،ضمن این كه در یك مكان عزلت گزیده به دنیاهاى روحى گام مى‏نهد.
سید كاظم رشتى اشارتى به گوشش رسیده بود و مدعى گردید كه در فضاى لامكان شهرهایى وجود دارد و در هر شهر سگى را نگهبان آن معرفى مى‏نمود.
ابراز این مطلب خود دلیل عدم دریافت واقعى آن است ،چرا كه فقط اذهان ساده دلان را به سوى خود جذب مى‏كند .
عشق مقام رادان و آزادگان و برگزیدگان الاهى است.
گاهى عاشق در حال جذبه به یكباره به اندازۀ غذاى چند تن را تناول كند، و بیمار نگردد.
آب – آتش - سموم و حیوانات مهیب درنده ،اثرى در عاشق ندارند.
عاشق خود معشوق است تا آن كه هر دو یكى شوند.
عرفاى تركیه افراد مجنون را مقدس مى‏شمردند ،ولى مجنون بیمار است ؛اما عاشق در عشق و با عشق و عجین شده در عشق است. سرور اندر سرور دارد.
حالت دیدگانش نحوۀ خاصى است كه با دیگر افراد متمایز است.
تمامى موجودات در كرۀ ارض چون جمادات ،نباتات ،حیوان و انسان همگى داراى روحند و تكلم مى‏كنند و اصوات دیگر را مى‏شنوند ،اگر بخواهد زلزله رخ دهد ،پرندگان آن را در مى‏یابند و اصوات خاصى از منقار خود سر مى‏دهند.
اسب هنگام عبور از پل چنانچه احتمال انهدام پل را بدهد ،گام از گام بر نمى‏دارد.
هریك از ذرات هستى مانند شن در صحرا جذبه‏اى دارند ،كه بیننده را مسحور مى‏سازد.
جنگل و كوه شعشعۀ خاصى از خود دارند، كه هر فردى را به تناسب حالات روحى مجذوب مى‏سازند.
شب اگر به ماه بنگریم از خود بى خود مى‏گردیم.
چنانچه هنگام غروب در كنار دریا لحظاتى توقف كنیم و به امواج دریا خیره بنگریم ،رنگ آب دریا متغیر گشته و چه بسا بیننده اگر در شنا چیره‏دست باشد ،خود را به امواج دریا بسپارد قادر به شنا نخواهد بود.
طلوع آفتاب جهانتاب انسان را از خود باز مى‏ستاند .
این همه نشانۀ كوچكى است كه نبات و حیوان داراى شعور بوده و صاحب اراده هستند.
انسان حدّ والاى خلقت است و مستجمع كمالات و برگزیده حق.
هیچ فردى با طى طریق و سلوك در راه حق و حقیقت ،به مقصود نمى‏رسد ،مگر آن كه امواج غیبى بر او بتابد ،و او را از خود بى خود بسازد ،در مقام حیرت فرو رود و در دریافت حقایق اشیاء خیره شود، از خیرگى ،خیره گردد.
آنان كه مقامهاى سلوك را پنج حضرت یا هفت مرتبت یا صد میدان یا هزار و یك منزل تصور كنند با واقعیت كاملاً منطبق نیست. زیرا عوالم غیبى و سیر در آنها حد یقف ندارد.
و بعد از طى این مدارج حتماً برایش جذبۀ حق رخ دهد و در طول و عرض میدان عشق سیر و سفر پیشه گیرد ،آن زمان وى را عاشق توانیم خواند.
دانه‏اى در سطح زمین غرس كنیم ،روح زمین او را نمو دهد، قد برافرازد و شاخه‏ها به اطراف خود بگستراند ،هر برگى با برگ دیگر تفاوت فاحش دارد ،زیرا تجلى تكرار ندارد. اگر تكرار مى‏داشت ناقص و محدود بود ،نه بى حد.
عاشق در طى طریق میدان عشق از قدرت میدان قانون جاذبه بگذرد و امواجى كه علماى هیئت شناخته‏اند ،مطمح نظر عاشق نخواهد بود ،بلكه با امواج ناشناخته روحى كه باطن هر كوكبى است ، تماس برقرار سازد و یك مفهوم طى‏السماء همین است.
در چنین مرحله چند سلول خفته مغزى عاشق بیدار گشته و به فعالیت بپردازد .
پس از آگاهى كامل از شناخت طبیعت و باطن آن ،به سماوات طیران كند ،درچنین حالاتى حتماً بایست در انسلاخ عمیق فرو رود.
این گونه انسلاخها هر بار چند ساعت به طول انجامد ،حركات نبض ضعیف گشته كه حتى با ابزار پیشرفته پزشكى هم نمى‏توان آن را دریافت. گویى فردى است كه حیات عاریتى را پشت سر نهاده است. قلب از حركت باز مى‏ماند پلك چشمها فرو هشته یا نیمه باز ،به نقطه‏اى نامعلوم خیره مى‏گردد.
عاشق كه مجذوب عوالم غیبى و همعنان افلاك است ،قابل سنجش و توصیف نیست و سالكى كه در بدایت عشق است و بعد به خود آید ، نتواند این مفاهیم را هضم كند.
فیض مقدس ،عاشق را گام به گام به سوى خود جذب مى‏نماید ، در این مرحله كسى قادر نیست چنین عاشق پاكباختۀ راستین را به جهان طبیعت سوق دهد.
شدت غلیان عشق و تحقق مراتب علیاى مافوق منظومه شمسى و كهكشانها اندكى به خود آمده و ذات لاریبى چون پیامبران الاهى براى هدایت ابناى بشر گسیل نمایند ،شعشعه روحى و قدرت بى حد چنین عاشق هنگامى كه ماموریت الاهى یافت ،دستور و آئینش جاودان خواهد بود و نیروى مادى و سیاسى ،قادر به از بین بردن آن مكتب الاهى نخواهد گردید.
غواص دلدارِ فیل طاقت ،شتر حوصله ،نهنگ شناور و پشه‏پرواز باید كه با قید جسد عنصرى منسلخ شود تا به جایگاه والائى كه جبرئیل به عجز معترف گشته و مقام والاى بى حد حضرت ختمى مرتبت (ص) با قید جسد عنصرى ،به مقام خاص اخص (قاب قوسین و اوادنى) فایز شود.
اینك براى تفهیم حدّ والاى عشق به اختصار در باب عشق مجازى سخنى به زبان خامه بیان مى‏دارد:
عاشق كه مجذوب فردى مى‏شود هنگامى عنوان عشق و فضیلت آن بر عاشق مصداق مى‏یابد كه هواجس نفسانى به مخیلۀ او راه نیابد و در تمامى لحظات حتى در خواب به یاد معشوق افتد و بهترین سخن براى وى آنست كه از معشوق نام برد به مكان معشوق و افرادى كه در آن كوچه و خیابان عبور مى‏نمایند با دیدۀ محبت بنگرد و از مشاهدۀ عبور حیوانات چون گربه و سگ كه از كوى معشوق مى‏گذرند خرسند شود و كوى معشوق را برتر از گلستان بداند و هیچ عیبى در معشوق احتمال ندهد .
عاشقى پس از سالها به معشوق خود گفت :
از چه زمان در چشمانت لكه به وجود آمده است در پاسخ شنید :
از ایامى كه عشق از وجودت رخت بربسته است .
اگر عاشق در عشق صادق باشد شعشعه عشق معشوق را نیز به وادى عشق مى‏كشاند وادى عشق مخالف موازین عقلى نبوده بلكه مرتبت والاترى از عقل دارد .
اگر به دیده روحى بنگریم دلدار ازلى چون زیباتر و والاتر از خود نیافت از جنبۀ عشق به خود نگریست و این امر موجب جود و تفضل از دیدگاه عشق بوده كه عالم هستى در اثر عشق موجودیت یافت .
پس هستى عشق است و تمام ذرات عالم هستى حركت دارند چون عشق در سكون نبوده و در حركت است .
حركت زمین و قانون جاذبه و تشكیل منظومۀ شمسى و كهكشانها همه از عشق بوده و در عشق به سر مى‏برند و از جهت سنت عشق حتى در یك آن و در یك مرحله توقف نداشته و سیر صعودى با تقویت نیروى لایزال به مقام اصلى خود شتابان رو آورند .
در عشق سرور است و بهجت ،رنج و زحمت و ریاضت در این میدان راه ندارد عشق دستورالعمل ندارد آغاز و انجام نمى‏شناسد در مقام عشق عنوان قطبیت مفهوم خود را از دست مى‏دهد عشق خود نیز مربى عاشق است زیرا عاشق با معشوق سنخیت والایى دارند كه نامش عشق است.
آنانى كه به عقل و به دانش خود مغرور و مفتخرند اندكى از اسرار طبیعت را دریافته و توجه به این نكته نداشته كه شهود و غیب همه عاشق و معشوق‏اند دوئیت و فاصله تَوَهّم است .
عشق عاشق را با جذبه اسرارآمیز خود به سوى خود جذب نموده و مجال به اغیار نمى‏دهد .
برگها و سنگ‏ریزه‏ها و قطرات رودخانه و دریا و حركت باد و شعلۀ آتش همه و همه با نواى دلكش نغمۀ عشق مى‏سرایند .
دریافت توحید و شناسایى محبوب ازلى فقط با میزان عشق و شیفتگى بى حدّ و حصر میسر است .
اگر فردى به راستى مدعى طى طریق سلوك روحى باشد عاشق پیشه گردد چون بدایت و نهایت و رونده و مقصد و نتیجۀ غائى از وجود بى حدّ جهان آفرین همه در عشق‏اند و با عشق‏اند و به جانب عشق در حركت‏اند .
عشق علت غائى حقیقةالحایق است لذا با عشقیم و در عشقیم و به سوى عشق در حركتیم ،الجنون فنون ،لختى عشق سخن گفت و به قانون عشق لب فرو بست.
خواهى دریاب یا با غرورت دست به گریبان شو.

نویسنده: نورالدين چهاردهي

مرجع: كتاب گلبانگ مغز

قالب مثالى

2011-01-17T23:18:00.000+03:30

قالب مثالى با این كه روح به او تعلق مى‏گیرد ،چگونه ضمن اینكه ماده است ،در عالم ارواح قبل از ورود به دنیاى خاكى با روح بوده و پس از طى مدتى كه یك انسان در كرۀ ارض به سر مى‏برد ،زمان رها ساختن جسد عنصرى نیز با روح به عالم ارواح باز مى‏گردد و چون مى‏دانیم عالم ارواح ،عالم تجرّد است ،قالب مثالى چگونه در آن مكان عالى وارد مى‏گردد؟
قالب مثالى كه به نامهاى جسد برزخى - جسد فلكى و اسپرى نیز نامیده مى‏شود ،طول و عرض و ضخامت ندارد ،اما در عالم رؤیا با دو بُعد طول و عرض مشاهده مى‏گردد ،چنانكه ما در مقابل آئینه قدى قرار گیریم ،خود را با طول و عرض مشاهده مى‏كنیم ،ضخامت ندارد ولى در عالم ارواح قابل رؤیت است و با روح مجرّد همراه است و روح قادر است در اثر سلوك و ریاضت‏هاى بسیار از عالم ملكوت كه اولین مرحلۀ عالم غیب است به عالم جبروت و به همین نهج تا به عالم هاهوت یا مقام نقطه یا مقام انسان كامل نایل گردد.
براى دیدار ارواح از همدیگر و فعالیتهاى روحى و هم جلیس شدن آنها ضرورت دارد كه روح با قالب مثالى همراه باشد.
قالب مثالى از لطایف عناصر كواكب به دست آمده و علوى‏تر از مادۀ خاكى است.
همان‏طور كه مردى سالك در طول زندگى هشتاد ساله‏اش سلوك مى‏كند و ارتقاء روحى مى‏یابد ،ذرات وجود مادى جسد او نیز تحوّل یافته و نسبت به ذرات وجودى قبل خود لطیف‏تر مى‏گردد تا شایسته مركوب بودن روح گردد.
اما افراد عادى قادر نیستند ،فرق جسد او را با دیگر اجساد دریابند ولى افراد روحى با نشانه هایى از بدن عنصرى و امواج فكرى وى را دریافته و بدون آنكه تكلم كند ،عارف كامل او را مى‏شناسد ،هر چند نتواند به زبان او تكلم كند ،ولى در مسائل روحى مى‏توانند با نگاه با هم تبادل نظر كنند چنانكه گویى با هم مكالمه مى‏كنند و گاهى یك طرف، طرف دیگر را قوی تر از خود یافته دیگر هماوردى نمى‏نماید و تسلیم او گشته ،بلكه در دل مى‏گذراند و از طرف مقابل استمداد روحى مى‏جوید.
در عالم ارواح جسد همراه روح نیست ،ولى قالب مثالى چون حدّ فاصل ماده و روح بوده در عالم ارواح تحت سیطره روح قرار گرفته و با وى همراه است.
قالب مثالى در طول مدتى كه با روح در دنیاى خاكى به سر برده چون مستقیماً تحت تصرف روح قرار گرفته ،لطیف تر شده و مادیت او به اقل قلیل مى‏رسد .
تذكر این نكته ضرورى است كه مادیت قالب مثالى هیچ گونه سنخیتى با ماده دنیاى خاكى ندارد و روح با قدرت خود او را در عالم ارواح با خود همراه و هم عنان مى‏سازد تا بتواند با ارواح دیگر در تماس شده و ادامۀ حیات در عالم ملكوت دهد.
در مباحث قبل گفتیم كه روح پس از سیر ادوار طولانى تعلقش را یكسره از كره زمین ،و سلطۀ خورشید جهانتاب رهایى داده و قالب مثالى را رها ساخته ،با قالب مثالى كوكب دیگرى در آن كوكب وارد مى‏شود.
ضمناً این نكته نیز قبلاً گفته شد ،كه عالم ناسوت مخلوق دنیاى ملكوت است و ادارۀ امورش با ارواح عالیه است.
ملكوت تابع و مخلوق جبروت بوده تا به همین نهج به عالم نقطه مى‏رسد و پس از آن ،بعد از آن كه وارد كوكب دیگر شود ،دیگر در ضابطۀ قانون و گفتار نیست.
چنانكه مولوى گفته:
از ملك پران شوم
آنچه اندر وهم ناید آن شوم
بایستى گفته شود كه شیطان قوۀ واهمه است و سالك در اثر تمرینهاى بسیار از تشتت فكرى و وهم خلاصى یافته و دیگر قوۀ واهمه در او تصرفى ندارد و ملائكه قواى روحى است ،نه مخلوقى خاص كه بال و پر داشته باشد و اینكه گفته شده ملایك به تسبیح و تهلیل مى‏پردازند ،اگر مراد آن باشد كه مخلوقى خاص در ملاء اعلاء به عبادت مى‏پردازد ،در عالم ارواح ریاضت و عبادت معمول نیست به تناسب حالت روحى و مصاحبت ارواح عالیه اندكى نسبت به دنیاى خاكى بالاتر گام بر مى‏دارد و به تناسب قدرت روحى از اسرار واقف مى‏گردد و در پایان سیرش و انقطاع از كره ارض آنچه را كه بایستى دریابد واقف شده و همچنان كه در مباحث قبل گفته شد مراتب روحى حدّ و اندازه ندارد چون باریتعالى حدّ ندارد.
لذا چون ما رو به بى حدّى مى‏نهیم ،پس هدف غائى ما لاحدّى خواهد بود.
روح متوفى اگر پاك باشد ،با جسد عنصرى چند دقیقه‏اى ظاهر گشته و به یكى از افرادخانواده یا دوستانش برخورد مى‏كند و آن فرد به بهت فرو رفته و قادر نیست كه دست متوفى یا یكى از اعضاء بدن وى را لمس كند و روح متوفى سخن نمى‏گوید ،پس از چند لحظه از دیدگاه محو شده و آن فرد تصور مى‏كند خیالات او تجسم یافته است و آن نه چنین است و این عمل نیز براى تنبه آن فرد انجام یافته تا به خود آید و به ظلم و ستمكارى دست نزند و در تجربه دیده شده كه اندكى تأثیر داشته است و حداقل دیگران كه مى‏شنوند به حقیقت عالم ارواح معتقد مى‏گردند.
این تجلیات عبث نیست بلكه تذكرى است به افراد تا به حقیقت عالم ارواح پى برند و متنبه گردند ناگفته نماند كه هیچ عملى از اعمال ارواح، عبث و هوس نیست یا خود تقاضا نموده یا مامور به انجام این كار شده‏اند.
قالب مثالى از عصارۀ ذرات مادى كرات همین منظومه شمسى تشكیل یافته و به تصویب ارواح عالیه كه متصرف در كرۀ ارضند رسیده ،اینكه قالب مثالى تحت سلطۀ روح در كدام مكان و در كدام خانواده و از كدام پدر و مادر به صورت زن یا مرد و با چه نحو اندامى زیبا یا زشت متولد مى‏شوند اینست كه:
اول روح تعیین شده ،بعد قالب مثالى به تناسب قدرت روحى تعبیه مى‏شود و به تناسب این دو از لطایف خاك كرۀ ارض جسد عنصرى فراهم مى‏گردد ،آن زمان باز هم با شور و تصویب دوایر عالیه ارواح شامخه تعیین مى‏شود كه فردى در جنگلهاى آمازون پا به عرصه وجود نهد ،یا در ارض آلاسكا یا در خاك پاك ایران متولد گردد بر سبیل تصادف نبوده و بدون ارادۀ مقامات عالیه روحى وقوعش امكان‏پذیر نیست.
بعضى ازمباحثى كه در این كتاب عرضه مى‏داریم ،بخشى از دریافتهاى روحى و اعتقادى این ناچیز است و قسمت دیگر نقل اقوال مكتبهاى روحى است.
لذا كلیه مطالب مندرجه در این كتاب ،مقدارى از مكتب روحى اسلام و بخشى از اقوال دیگر فرق است تا خواننده بتواند به كُنه كتب تدوین شده كلیه فرق كه مدعى مشى در سیر روحى هستند واقف شود.
عده‏اى از پیروان هوشنگ و براهمه معتقدند كه روح پس از بى نیاز شدن از عود به جهان خاكى در كواكب دخول نموده تا خود به صورت ستاره‏اى در آید ،هنگامى كه از قید كرۀ زمین رهایى یافت، قالب مثالى وى نیز تغییر مى‏یابد و به تناسب هر ستاره جسد عنصرى و قالب مثالى خواهد داشت.
بنا به اعتقاد پیروان تناسخ صعودى ،روح پس از بى نیاز شدن از عود به دنیاى خاكى ادوارى را كه در كرۀ ارض زیست نموده و در هر دورى مدتى را سپرى نموده است ،بایستى تمامى طول ایام اقامت در دنیا را با قالب مثالى در جهان ماوراء مادهّ‏ توقف داشته و بعد قالب مثالى را رها ساخته اگر به كهكشان دیگر یا به منظومه دیگر رو آورد و یا به شكل یك ستاره جلوه‏گر شود ،قالب مثالى و جسد عنصرى متناسب آن ستاره را در اختیار مى‏گیرد و این نكته را باز تكرار مى‏نماید كه به عقیده این ناچیز در عالم شهود مادّه وجود خارجى ندارد ،مادّه ثقالت و حدّ نازله روح است كه به نظر تجسد یافته است و لذا قابل ارتقاء و داخل شدن به عالم مجرّدات است.
اینكه چرا روح با قالب مثالى در جسد عنصرى وارد گشت ،بدان علت است كه جسد عنصرى حدّ نازله روح و قالب مثالى حدّ فاصل روح مجرّد و جسد عنصرى است یا به تعبیر دیگر لطیف‏ تر از جسد عنصرى مى‏باشد.
لذا براى آن كه جسد عنصرى تاب آن آورد كه روح بر آن سلطه یافته و سوخته نگردد ،قالب مثالى حایلى است كه روح او را ابزار و وسیله خود ساخته و بر جسد عنصرى فرمان مى‏راند و روح لطایف جسد عنصرى و لطایف قالب مثالى را بدست آورده و اگر چنین نكند ،ناكام از دنیا رخت بربسته است.
روح پس از رها ساختن قالب مثالى ،خود قالب مثالى تبدیل به امواج گشته و امواج آن جذب امواج متناسب وى مى‏گردد و به وظیفه دیگر اشتغال مى‏ورزد زیرا در جهان هستى هیچ چیز از نیستى به هستى نیامده ،هستى از هستى كل نشأت گرفته و باز تحول مى‏یابد و این تحول، تحول كمالى است نه آن كه نیست و نابود گردد.
در پایان این مبحث تذكر این نكته ضروریست كه ماده به طور كلى مخلوق روح بوده و وجود استقلالى ندارد ،جهان هستى نور محض است و به استناد آیه وافى‏الهدایه «الله نور السموات والارض» در عالم ارواح (مراد ارواح مجردند) سرور اندر سرور است و بهجت اندر بهجت.
ماده با غم هم عنان ،با ظلمت ،حیرت ،افسردگى ،رنج و درد دست به گریبان است.
همت والا خواهد تا طیران نماید و به سر منزل اصلى با پاكى تمام دخول كند والا با افسوس و ندامت دست به گریبان خواهد بود و ره به جایى نبرد ،عذاب است و ظلمت.
پس باید به هوش بود و دست به فتراك ارواح شامخین زد ،راه همین است و بس.

روایتی دیگر

كتر حسين حقانى زنجانى

از بررسى آيات و روايات معتبر در مساله مربوط به «عالم برزخ‏» در مقالات گذشته به اين نتيجه رسيديم كه انسانها بعد از مرگ مثل ساير موجودات مادى فانى نشده، از بين نمى‏روند و در عالمى به نام «عالم مثال‏» زندگى مى‏كنند و «عالم مثال‏» قالبى است كه روح انسانها در آن قالب تا روز قيامت زندگى خود را خوب يا بد، در فردوس و يا عذاب و گرفتارى، ادامه مى‏دهند . اين عالم به نام «عالم برزخ‏» يا «قالب مثالى‏» ناميده مى‏شود .

اين قالب مثالى، جرم ندارد و مادى نبوده، داراى حجم و وزن نيست و عالم خواب، نمونه‏اى كامل از عالم مثال است و براى تصوير عالم برزخ، تصوير كيفيت‏خواب ديدن و جريان و احوال آن كافى است چنانكه از پيامبر گرامى اسلام نقل شده است كه فرمود:

«النوم اخ الموت كما تنامون تموتون و كما تستيقضون تبعثون‏» .

«خواب برادر مرگ است، همانطور كه مى‏خوابيد مى‏ميريد (و به عالم برزخ و عالم مثال وارد مى‏شويد) و همانطور كه بيدار مى‏شويد، برانگيخته مى‏شويد (و قدم به عالم آخرت و عالم سؤال و جواب و عالم بررسى اعمال گذشته در دنيا يعنى روز قيامت وارد مى‏شويد» (1) .

در قرآن مجيد در سوره زمر آيه 42 چنين مى‏فرمايد:

«الله يتوفى الانفس حين موتها و التى لم تمت فى منامها ...» .

«خداوند نفوس (انسانها) را هنگام مرگ آنها مى‏گيرد و نيز نفوسى را كه در عالم خواب نمرده است‏» .

از آيه و روايت‏بالا نتيجه مى‏گيريم كه اصولا خداوند خواب ديدن را براى انسانها به اين جهت قرار داده است كه بر آنان احتجاج كند كه ارواح شما نيز بعد از مرگ چنين خواهد بود .

روايتى از امام موسى كاظم عليه السلام بر اين امر دلالت دارد و آن روايت چنين است:

«انه روى فى الكافى باسناده عن ابى الحسن الكاظم عليه السلام انه قال فى قصة لمنكرى المعاد من الامم الماضية فاحدث الله فيهم الاحلام و لم يكن قبل ذلك فاتوا نبيهم فاخبروه بما راو و ما انكروا من ذلك فقال: ان الله تعالى اراد ان يحتج عليكم بهذا هكذا تكون ارواحهم اذا متم و ان بليت ابدانكم تصير الارواح الى عقاب تبعث الابدان‏» .

«ثقة‏الاسلام مرحوم كلينى در اصول كافى به سند خود روايتى از امام ابوالحسن امام كاظم عليه السلام نقل مى‏كند كه آن حضرت در بيان داستان منكرين روز قيامت از امت‏هاى سابق چنين فرمود: خداوند خواب‏ديدن را در ميان آنها قرار داد در حاليكه آنان در مقابل گفتار پيامبرشان به او مى‏گفتند كه در مورد آنچه مى‏گوئيد كه در آينده بعد از مردن رخ خواهد داد، نمونه‏هائى نشان بده، در پاسخ آنان فرمود:

«خداوند اراده كرده است‏بر شما از طريق خواب ديدن احتجاج كند بر اينكه ارواح نيز بعد از مردن هم چون خواب ديدن از بدن خارج مى‏شوند و باز با اراده خداوند به هنگام برپائى روز رستاخيز به بدنها بر مى‏گردند تا عقاب الهى را ببينند» .
سؤال و پاسخ

اين سؤال قرنها قبل از ظهور اسلام نيز همواره مطرح بوده است كه ارواح بعد از مرگ به كجا مى‏روند؟ و چه كيفيتى دارند؟

«مرحوم كلينى‏» در كتاب «اصول كافى‏» به سند صحيح از امام هفتم امام موسى كاظم عليه السلام چنين نقل مى‏كند:

«انه قيل له يرون ان ارواح المؤمنين فى حواصل طير خضر حول العرش‏» يعنى به آن حضرت گفته شد كه گروهى چنين عقيده دارند كه ارواح بعد از مرگ در چينه‏دان پرندگان سبز در اطراف عرش الهى جمع مى‏شوند! و در آن جاى مى‏گيرند! آيا به نظر شما اين عقيده صحيح است؟

در پاسخ اين سؤال امام معصوم روايتى از پيامبر گرامى اسلام چنين نقل فرمود:

«لا، المؤمن اكرم على الله ان يجعل روحه فى حواصل طير و لكن فى ابدان كابدانهم‏» (2) .

«پيامبر فرمود: نه، مقام مؤمن بالاتر از اين است كه خداوند روح او را در چينه‏دان پرندگان قرار دهد بلكه در بدنهاى مثالى مثل بدنهاى دنيائى قرار مى‏گيرند» .

مطابق روايات ديگر وارد شده از ائمه عليهم السلام، زندگى در عالم مثال مثل زندگى در عالم دنيا است و هر كارى كه در اين دنيا انجام مى‏دهيم در آن دنيا نيز با بدنهاى مثالى، آنها را انجام خواهيم داد چنانكه در روايتى از امام صادق عليه السلام چنين وارد شده است:

«فاذا قبضه الله صير تلك الروح فى قالب كقالبه فى الدنيا فياكلون و يشربون، اذا قدم عليهم القادم عرفوه بتلك الصورة التى كانت فى الدنيا و الآخرة‏» .

«هنگامى كه خداوند روح انسان را قبض مى‏كند، روح او را در قالبى قرار مى‏دهد مثل قالب دنيائى، پس مى‏خورند و مى‏آشامند و هنگامى كه فرد جديدى از عالم دنيا، نزد آنها برود او را به همان صورت دنيائى مى‏شناسند (يعنى قالب مثالى آنها به قالب دنيايى‏شان شباهت‏خواهد داشت) .

و در دنباله روايت قبلى از امام صادق عليه السلام چنين وارد است:

«ان الارواح فى صفة الاجساد فى شجرة الجنة تتعارف و تتسائل فاذا قدمت الروح على الارواح تقول دعوها فانها قد اقبلت من هول عظيم ثم يسئلونها ما فعل فلان و ما فعل فلان فان قالت لهم تركته حيا ارتجوه و ان قالت لهم قد هلك قالوا قد هوى هوى ...» (3) .

يعنى: «ارواح در عالم مثال صفات و ويژگى‏هاى اجساد را دارند و در كنار درختان بهشتى قرار مى‏گيرند (گرچه خود اجسام و جرم آنها را ندارند) و در آنجا همديگر را مى‏شناسند و از حال هم سؤال مى‏كنند، هنگامى كه روحى تازه بر ارواح وارد مى‏شود ارواح به هم مى‏گويند او را به حال خود بگذاريد زيرا او تازه از هول و هراس بزرگ و عظيمى (سختى مرگ) خلاصى يافته است .

[پس از آرامش روح تازه‏وارد] از برخى اشخاص اسم مى‏برند و از حالات آنها در دنيا مى‏پرسند، روح تازه‏وارد (در قالب مثالى) اگر در جواب آنها بگويد هنوز زنده است، اظهار اميد به ملحق‏شدن وى به آنها را مى‏كنند و اگر بگويد هلاك شده و مرده است مى‏گويند كه به آرزوى نفس خود رسيده است .

از اين روايت و روايات ديگر شبيه به آن به وضوح استفاده مى‏شود كه انسانها بعد از مردن در قالبى شبيه قالب بدن جسمى زندگى مى‏كنند منتها قالب مثالى جرم مادى نداشته، اجزاء و حجم و وزن و ... ندارد .

پى‏نوشت:
1) كلمات مكنونة من اهل الحكمة و المعرفة، مرحوم ملا محسن فيض كاشانى، ص‏139 - 140 .
2) همان، ص‏140 - تفسير الميزان، استاد علامه طباطبائى، ج‏15، ص‏80 - 81 .
3) همان، ص‏141 .

روایتی دیگر

قالب مثالى چیست؟
چنانکه بیان شد، روح انسان همواره باقى است و فنا در آن راه ندارد. پس از مرگ، آنچه که از انسان جدا مى‏شود، قالب مادى اوست و روح در عالم برزخى به واسطه قالب مثالى -که با آن جهان، سنخیت دارد- سیر خود را ادامه مى‏دهد.
مرحوم «فیض کاشانى» در این‏باره چنین مى‏نویسد:
روح به واسطه مرگ، تغییر نمى‏کند؛ بلکه قالب مادى و اعضاى ظاهرى بدن دگرگون مى‏شود. روح پس از مرگ باقى است؛ رنجها و لذّتها را همانند دنیا (لیکن با قالب درونى و مثالى) درک مى‏کند.
قالب درونى و مثالى از جنس ماده نیست؛ بلکه مجرد(خالى) از طول و عرض (و دیگر خواص ماده) است». (۵)
با آوردن دو مثال، کیفیت قالب مثالى را نسبت به قالب مادى بیان مى‏کنیم؛ تا فهمِ عبارات دقیق و حکیمانه فوق، آسان‏تر گردد:
مثال اول: سوار کارى را در نظر بگیرید که پس از مرگ استرش، مرکب دیگرى را بر مى‏گزیند.
مثال دوم: شخصى جامه‏اى به تن دارد، پس از مدتى که کهنه و فرسوده شد، جامه‏اى دیگر مى‏پوشد.
روح انسان نیز پس از مرگ، بدن و قالب مادى را همانند استر مرده و لباس فرسوده کنار مى‏گذارد و سوار بر اسبى تازه‏نفس مى‏شود و جامه‏اى نو به تن مى‏کند که از آن به قالب مثالى(بدن مثالى، قالب درونى و بدن برزخى) تعبیر مى‏شود.
علامه مجلسى(رحمت الله علیه) در «بحار الانوار»، بدن مثالى را به اجسام جن و ملائکه تشبیه نموده است؛ (۶) یعنى، همانگونه که جن و ملائکه از قالبى لطیف(حتى لطیف‏تر از هوا) برخوردارند، قالب مثالى انسان در برزخ نیز به همین صورت است.
براى تبیین سیمایى روشن‏تر از قالب مثالى، روایاتى را در این‏باره یادآور مى‏شویم:
از امام صادق (علیه السّلام) چنین سؤال شد: آیا درست است که مى‏گویند: «روح مؤمن، در سنگدان مرغهاى سبز رنگ قرار دارد؟»
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «خیر مؤمن ، در نزد خدا عزیزتر از آن است که روحش را در قیافه یک مرغ جلوه دهد؛ بلکه در بدنهایى همانند دنیاشان قرار مى‏گیرند». (۷)
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «هنگامى که خداوند، مؤمنى را قبض روح کند او را در قالبى همانند دنیا قرار مى‏دهد که با آن مى‏خورد، مى‏آشامد و اگر تازه وارد آشنایى بیاید، او را به همان شکل که در دنیا بوده است، مى‏شناسد». (۸)
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «همانا ارواح مؤمنان در برزخ، مانند اجساد دنیاشان از نعمتهاى بهشتى برخوردارند و کسانى که در دنیا با هم آشنا بودند، اینک همدیگر را مى‏شناسند و هنگامى که تازه‏واردى از دنیا به دیار آنان قدم نهد، ابتدا گویند: رهایش کنید؛ زیرا او اکنون راه سخت و دشوارى را پیموده است.
(پس از اینکه قدرى استراحت کرد) از او پرسند: فلان کس چطور است؟ فلان کس چه شد؟
اگر پاسخ دهد که او را زنده ترک گفتم، امید پیوستن به ایشان را دهند؛ و اگر پاسخ دهد که او مرده است، گویند: هاى! هاى! هلاک شد». (۹)

پاداش و کیفر حقیقى
عالم مِثال (برزخ)، برزخى است میان موجودات مادى دنیا و موجودات مُجرّد آخرت؛ یعنى، مانند این عالم مادى نیست؛ لیکن به صراحت تجرد آخرت هم نمى‏باشد و برخى از لوازم ماده (همچون شکل و عرض فعلى) را داراست.
از اینکه گفته مى‏شود «برزخ ماده ندارد»، برخى مى‏پندارند که پاداش و کیفر جهان برزخى، وَهم و خیالى بیش نیست و هیچگونه وجود خارجى ندارد! این پندار هم فى‏نفسه باطل است و هم انحرافى است در درک مقصود. (۱۰)
على اىّ حال، وضع برزخ همان است که در گفتارهاى پیشین بیان داشتیم و اینک، به چند حدیث که حقیقى و واقعى بودن پاداش و کیفر برزخ را با صراحت بیشترى بیان مى‏دارد، اشاره مى‏کنیم:
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «ارواح مؤمنین در خانه‏هاى بهشتى زندگى مى‏کنند، از طعامهاى بهشتى مى‏خورند و از شربتهاى آن مى‏آشامند». (۱۱)
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «درى از آتش جهنم به روى مجرمین و کفار گشایند و آنها را در آب گرم جوشان اندازند». (۱۲)
ابوبصیر گوید که از امام صادق (علیه السّلام) پرسیدم: ارواح مشرکین در برزخ چگونه است؟
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: «در آتش، عذاب مى‏شوند». (۱۳)

جسد ماندگار برنادت

2011-01-16T16:08:00.000+03:30

برنادت دختری از روستاهای فرانسه و از خانواده‌ای فقیر بود كه مدعی شد مریم مادر مسیح را میبیند و با او گفتگو می‌كند. عده‌ای به او ایمان آورده و عده‌ای دیگر او را دروغگو خواندند ولی حرف‌های برنادت كه از طرف مریم مقدس بیان می‌كرد و به همه مردم روی زمین پیام‌های خوب زیستن را ابلاغ می‌نمود حتی اسقف كلیسای آن جا را نیز بر آن داشت تا به برنادت ایمان آورد .

برنادت در طول زندگیش معجزات بسیاری از جمله شفای بیماران لاعلاج انجام داد و سرانجام در سال 1879درگذشت. و حالا پس از 130 سال مقامات كلیسایی كه وی در آنجا دفن شده بود بدن او را بیرون آوردند و دیدند كه جنازه‌اش نپوسیده است و این محل امروز محل زیارت مسیحیان شده است.

جنازه این خانم روحانی در حال حاضر در کلیسای St. Gildard در Nevers فرانسه نگهداری میشود که در سال 1879 فوت کرد.
نام وی Sister Marie Bernard بود .بعد از سه بار کالبد شکافی و نمونه برداری از اجزای بدن او (آخرین بار 1925) محققان و پزشکان گفتند که علت ماندگاری بدن او و سالم ماندن کلیه اجزای بدنش (ماهیچه ها -اسکلت -و اجزای داخلی بدن) نوعی نمک کلسیم و نیز نوعی کپک هست که مانند لایه ای کل بدن او را پوشانده بود و با اینکه جنازه بار اول (1909) توسط راهبه ها شسته شده و لباسهایش تعویض شده باز هم تا سال 1925 که آخرین کالبد شکافی انجام شد جنازه سالم مانده بود و هیچ نوع اثری از بوی بد یا پوسیدگی مشاهده نشد.

آخرین گزارشی که در مورد آن نوشته شده این پدیده را امری غیر عادی ذکر کردند.

بودن خواب دليل عالم غيب

2011-01-13T14:25:00.000+03:30

    بزرگ‏ترین لذتِ هر جانور خواب است و در خواب چيزها مى‏بيند مناسبِ مرتبه وجودش و مناسبِ حالت عارضه پيش از خواب گاهى يادش مى‏ماند تا مدت‏ها و گاهى فراموش مى‏كند همانكه بيدار شد برخاستن بر او دشوار است تا آنكه خواب از سرش در رود .

اينها همه دليل است بر بودنِ عالمِ غيب به طورِ استقلال و قوت و وسعتِ بى پايان نه آنكه تابعِ عالَمِ حِسّ باشد مانندِ عالم جن كه محقّقين آن را تابعِ عالمِ ماده مى‏دانند و نه آنكه محضِ پندار باشد بى حقيقت چنانكه در بيدارى خيال‏ها گردش مى‏كنند و عالمِ غيب هم به طور نوعيت است كه به اختلافِ اشخاص فرق نمى‏كند و متبدّل نمى‏شود و هم به طور شخصى كه هر كسى در آن عالم غيب يك غيبِ خاصى دارد كه ديگران ندارند و قابلِ تبدل و انقلاب و ثواب و عذاب است (خوشى و ناخوشى) و مردم از غيبِ خاصِ يكديگر بى خبرند مگر همان كه مى‏دانند هست ،مهمّ است يا حقير است مانندِ املاك شخصى در ظاهر و مانندِ صفاتِ جانى در باطن .

و مرگِ هر كسى رفتنِ به غيبِ خاصِ خودش است خواه مستشعر و با خبر و بينا به عالمِ غيبِ بزرگ بشود كه مقامِ بلندى است خواه نه كه پست و محدود است مانندِ گمنامانِ دنيا و اوغاد و ادانى و اراذل كه نه كسى را بشناسند و نه كسى آنها را بشناسند .

و هر مرده‏اى تا مدّتى از خود بى خبر است كه عدم شده و به غيبِ اطلاقى رفته و تعيّنش از او سلب شده و در خوابِ تن هم چنين است كه اولِ خواب از خود بى‏خبر است و در هيچ عالمى نيست و همين هم دليل است بر رفتنِ خوابيده و مرده به عالمى ديگر غير عالمِ حِسّ و جسم ،زيرا انتقال از عالمى به عالمى ديگر به حكم (قانونِ ترتيب و تنظيمِ عوالمِ كليّه و جزئيّه ،غيبيّه و شهوديّه) چنين است كه بايد نخست به عالمِ غيبِ اطلاقى (كه غيبِ همه عوالم و تكيه گاه و مركزِ همه آنها است) برود و بعد از آنجا با حكمِ تازه و مأموريّت تازه بيايد به آن عالمِ ديگر كه مانندِ اِعدام و ايجاد خواهد شد بلكه به راستى خودِ اعدام و ايجاد است و اين مدّت عالم بى‏زمانى است اما در تطبيقِ به زمان به حسبِ اشخاصِ اموات فرقِ بسيار مى‏كند كه مرده‏اى شايد پس از دو روز به هوش آيد و مرده‏اى پس از صد سال و مرده‏اى هيچ به هوش نيايد كه ماتَ فاتَ شود ،و از اينجا نيكو پديدار مى‏شود بودنِ تن غيرِ جان هم به غيريّت شخصى و هم به غيريّتِ عالَمى كه هر يك از عالَمى ديگرند .

تنِ مرده در اينجا نمايان است بى آنكه چيزى از آن كم شده باشد و كم كم گند و پوسيدگى مى‏يابد آن هم به اختلافِ دير و زود .تن‏هاىِ پر زور بيش از سى سال شمسى نمى‏كشد كه خاك مى‏شوند و تن‏هاىِ بيمارِ ناتوان زودتر خاك مى‏شوند قبرهايى كه در قبرستان عمومى باشند بايد تاريخش معلوم باشد تا پس از سى سالِ شمسى كه 371 (سيصد و هفتاد و يك ماه قمرى است) محو شود و مرده ديگر آنجا بخوابد و زمينِ خدا بيهوده نماند ،اگر قبرى در ملكِ خود مرده يعنى وارثِ او باشد اين حكم در آن جارى نيست يعنى محو كردنش اجبارى نيست به خواستِ مالكان است .على (ع ) و امام حسين (ع) و خودِ حضرت خاتم (ص) در ملكِ خودشان مدفونند .

اين ناچيز هم خواهش دارد كه در ملكِ خود دفن شود اگر ورثه به وصيّتِ من رفتار نمايند و بلديّه مانع نشود و در شمران و تهران و شاه عبدالعظيم و اسپاهان ملك دارم تا در هر جا مرگم رسيد همانجا بخسبم تا ابد .

كلمه «996»

    خواب‏هايى كه هر يك نفر در همه عمر مى‏بيند اگر يادش ماند و بنويسد كتاب‏هاى شگرف شيرين خواندنى خواهد شد ،شگرف‏تر از تاريخ‏هاى عجيب دنيا آنگاه در هر قرن چند مليون نفرند چند هزار مليون كتاب خواهد شد همه راست با واقعيّت و تكيه‏اش بر يك حقيقت شگرف ؛اكنون انصاف است كه اين همه را دليل متواتر لفظى و عقلى و معنوى بر وجود عالم غيب ندانيم اما تواتر اخبار از بلاد دنيا را كه خود نديده‏ايم و مسافران ديده و گفته‏اند ،دليلِ قطعىِ بى گمان بر وجود آن بلاد بدانيم ،خواب‏ها را هم خودت مى‏بينى و هم از ديگران ،اجماعاً به تواتر مى‏شنوى پس هم ديد و هم شنيدِ تواترى است ؛آيا كدام مسئله اين قدر دليلِ محكم مركّبِ از حسّ و عقل دارد و در عينِ اين تمام ناشدنى هم هست ؛نه خوابيدن از جهان بزرگ (آدم و حيوان) ور مى‏افتد و نه خواب ديدن‏ها و نه اشكالِ رؤياها مكرّر يا مانندِ هم مى‏شوند تا هر چند هزار خواب تشكيل يك نوعى را كند مانند انواع مواليد ثلاث ؛بلكه هر رؤيايى يك نوعى است بلكه در يك رؤيا چند نوع ديده مى‏شود .

يارب عالمِ غيب چقدر بى پايان است كه اين همه ماديّات با بى‏شمارى هنوز يك پرده كوچكِ كم بازى است از پرده‏هاىِ آنجا ؛و ما بشر چقدر مقصّريم در غفلتِ از آن.

كلمه «997»

    توجّهِ آدمى به خارج از خود و نوميديش از خود و سر فرود آوردنش به غير (آن غير هر كه باشد مادّى و معنوى ،حاضر و غائب ،موهوم و معلوم) دليل است بر عجزِ ذاتى و حدوث ذاتىِ او و هر عجزى و هر حدوثى لازم دارد قدرت بالذّات را و قِدَمِ بالذّات را بت پرست باَجناسِهِ و بانواعِه و خداپرست باَنواعِهِ ،و هم پرست و آدم پرست بالجمله خودپرست ميانِ دانايان كمتر از غير پرست است و همان خودپرست هم به زبان مى‏نكوهد خودپرستى را گر چه طبيعت كه خودپرستيش بيش از مجرّد است عنانِ اختيارِ عقلانى را در مقامِ حال و عمل از دستش ربوده و او را خودپرست نموده امّا به زبانِ اختيار مقرّ است به بدىِ خودپرستى و همين اقرارِ به غيرِ عمل خود و عملِ به غيرِ اقرارِ خود دليل است بر اصلِ مطلب كه قديم بالذّاتى هست قادر مختار كه غير بشر است ،همانكه بشر قديم بالذّات نشد غير بشر به طريقِ اَولى‏ نيست ،زيرا بشر قادر است به نيروىِ فكرى بر همه اغيارِ خود ؛و همين قدرتِ فكرىِ بشر ثابت مى‏كند كه قدرتى به غيرِ سنخِ قدرتِ ماديّات هست ،همان كه قدرتِ بشر هم مافوقى داشته باشد ،لاجرم عالَمِ غيبِ مجرّدى هست .

كلمه «998»

    چونكه اكنون حقيقتِ وجود رو به ظهور دارد و مى‏رود پس ممكنِ غير واقِع نداريم هر چه را كه وجود به نظرِ امكان به او بنگرد او لامحاله وجود خواهد يافت (امّا كى و چگونه ،تنها يا بالتّبع ،نتوان دانست) زيرا معنىِ ظهور تَنَوُّع[1] و محدود شدن و تعيّن يافتن است (عينِ ثابت ،عينِ ذهن ،عينِ خارج همه به معنى تعيّن و حدّ است) هر چه رختِ امكان پوشيد رختِ وجود هم خواهد پوشيد ،همه اَنحاءِ وجود به نوبت وجود يابند و اَنحاءِ عدم را از خود رانند ،تا همه وجود ماند و يك دوره كامله نمايشِ خود را داده باشد .

[1] . تنوّع يعنى نوع نوع شدن كه جنس متنزّل شود و صورت‏هاى نوعى بپذيرد ،تعيّن يعنى به عينيّت وجود شخصى خارجى در آمدن ،پس در جنس و نوع تعيّن نيست زيرا آنها وجود مفهومى دارند نه وجود مصداقى.
نویسنده: عباس كيوان قزويني

مرجع: كتاب هزار و يك كلمه

مسیحیت از عیسی تا یوحنا

2011-01-12T22:56:00.000+03:30

پیش از عیسی

عیسی مانند هر انسان دیگری، محصول فرهنگ دوره و زمانه خود بود.اعتقاد به الوهیت عیسی در مسیحیت، تأثیر بسزایی بر عهد جدید یا الهیات صدر مسیحی باقی گذاشت، با این همه اعتقاد مسیحی دیگری که عیسی را از هر حیث یک انسان می داند، با این دیدگاه جامعه شناختی معاصر همسوست که نگرش وی عمدتا از عقاید مشترک مردم زمانه او ناشی شد. (۱) از آنجا که مردم زمانه عیسی یهودی بودند، وی وارث نگرش دینی یهودی شد.حتی بدعتهای او دریهودیت، واجد اصول بنیادی همین دین است.

یهودیت در طول قرنها دینی توحیدی با سویه ای اخلاقی بود.بر طبق نص کتاب مقدس عبری (عهد عتیق مسیحی)، خداوند متعال مطران یهودی ابراهیم را به رابطه ای خاص فرا خواند (سفر پیدایش، ۱۵ ۱۴) .ابراهیم و اعقابش می بایست بر اساس میثاقی با خداوند زندگی کنندکه آنان را از مردمان حول و حوش آنها متمایز می کرد، مردمانی که خدایانشان در واقع چیزی جزنیروهای طبیعت نبودند.این میثاق با نبوت موسی که بعدها شارع اعظم یهودیت قلمداد شد،بیش از پیش اهمیت یافت.مطابق آنچه در سفر خروج«~ (Exodus) ~»آمده است، خداوندبنی اسرائیل را از اسارت در مصر رهایی بخشید و در کوه سینا به رابطه میثاقی خود با آنان رسمیت داد.آن شریعتی (تورات) که بر طبق کتاب مقدس با موسی بر فراز کوه سینا آغاز گشت،بعدها به شالوده یهودیت تبدیل شد.طی دوره موسوم به «داوران» (یا رهبران فرهمند)، و نیز در طول سلطنت کوتاه داود«~ (David) ~»و سلیمان«~ (Solomon) ~»، خدای این رابطه میثاقی (به نام یهوه«~ [(Yahweh)] ~»کارسازترین نیروی تاریخ فلسطین است.طی دوره موسوم به «رسولان» ، یعنی زمانی که فلسطین تجزیه شد و هر دو ناحیه شمالی و جنوبی آن به دست بیگانگان افتاد، یهوه ومیثاق کما کان واجد اهمیتی بنیادی بودند. (۲)

از نظر برخی مفسران، واژه «یهودیت» که از نام قبیله یهودیه«~ (Judah) ~»در جنوب فلسطین مشتق شده است، مشخصا به رویدادهای دینی و فرهنگی از زمان بازگشت بنی اسرائیل از بابل به فلسطین در سال ۵۳۸ پیش از دوره مشترک مربوط می شود.وجه مشخصه دین بنی اسرائیل پس از بازگشت از تبعید، مقاومت در برابر هر گونه تأثیر تمدنهای دیگر بود، تمدنهایی که ممکن بوددین آنان را دگرگون و یا در خود مستحیل کنند.یهودیان با رعایت دقیق سنن اولیه و میراث دینی خود، آن سنن و میراث را متعصابه حفظ کردند.آنان که به فلسطین بازگشتند شریعت خود را به دقت تفسیر کردند و معبد سلیمان را به منزله مرکز کیش خود مجددا ساختند.نخست هخامنشیان و سپس اسکندر مقدونی و اخلافش (سلوکیان (۳) ) بر آنان حکومت کردند.تعدادکثیری از یهودیان بیرون از فلسطین باقی ماندند، اما چه در خارج از فلسطین و چه در داخل آن،فرهنگ یونانی که اسکندر مقدونی ترویج داده بود به زندگی یهودیان نفوذ کرد.مکابیان«~ (Maccabees) ~»و هسمونیان«~ (Hasmoneans) ~»شورشی در سده های اول و دوم برای مدتی به یهودیان استقلال سیاسی دادند، لیکن در سال ۶۳ پیش از دوره مشترک پمپی«~ (Pompey) ~»حکمران روم، سوریه را به امپراتوری روم ضمیمه کرد و بیت المقدس را به اشغال درآورد.بدین ترتیب فرهنگ نسلهای پیش از عیسی، محصول ایمان کتابی فلسطینیان باستان، تأثیرهای ناشی از فرهنگ یونانی و حضور نظامی امپراتوری روم بود.

به رغم سلطه امپراتوری روم بر فلسطین، یهودیان از اندیشه های دیرینه خویش درباره حکومت دینی دست نشستند.حتی به هنگام تبعید در سرزمینهای خارج از فلسطین، یهودیان درجرگه های بسیار منسجم گرد هم آمدند تا بتوانند سنن دینی خویش را زنده نگه دارند.درمجموع، یهودیان که جمعیتشان در فلسطین حدود نیم میلیون نفر و در تبعیدگاههایشان در خارج از فلسطین به هفت الی هشت میلیون نفر (یعنی تقریبا ده درصد کل جمعیت امپراتوری روم)می رسید، امکان یافتند که در عین ممانعت ناچیزی که رومیان به عمل می آوردند کما کان مطابق با سنتهای خود زندگی کنند.

در روزگار عیسی، گروههای گوناگون دیانت یهودی اهمیتی یکسان برای شریعت و سیاست قائل نبودند.سامریان که اغلبشان در شمال بیت المقدس و ایالت یهودیه می زیستند، کافر قلمداد می شدند زیرا از نظر آنان تورات صرفا اسفار خمسه«~ (Pentateuch) ~»را در بر می گرفت (یعنی فقطپنج کتاب موسی را) و نیز معبد بیت المقدس خانه خدا نبود.اسنیان«~ (Essenes) ~»راهبانی بودندکه در نقاط دور افتاده فلسطین و بویژه در کرانه بحر المیت می زیستند زیرا از نظر آنان عبادت درمعبد سلیمان و همین طور برگزاری دیگر مناسک عمومی دینی، عملی مکروه تلقی می شد. «متعصبان»«~ (Zealots) ~»گروه سیاسی ستیزه جویی بودند که از فرط مخالفت با اشغال فلسطین توسط رومیان، مبادرت به اعمال تروریستی می کردند و نه فقط رومیان بلکه حتی هموطنان یهودی خویش را که به اندازه کافی میهن پرست نمی دانستند هدف حملات خود قرار می دادند.

اما عمده ترین گروههای یهودیت رسمی، عبارت بودند از صدوقیان«~ (Sadducees) ~»وفریسیان«~ (Pharisees) ~».صدوقیان گروهی اشرافی و عمدتا روحانی بودند که به منظور حفظ سنن دینی با امپراتوری روم همکاری کردند.آنان در دعا و نیایش همگانی در معبد سلیمان تأثیربسزایی باقی گذاشتند، اما در میان عامه مردم چندان طرفداری نیافتند.صدوقیان صرفا شریعت مکتوب (اسفار خمسه و به میزانی کمتر کتب انبیای عهد عتیق) را قبول داشتند و آن را در ظاهررعایت می کردند.آنان هراسی از فرهنگ یونانی به خود راه نمی دادند، چرا که اعتقاد داشتندخداوند اخلاقیات کتاب مقدس را در میان غیر یهودیان نیز اشاعه داده است.صدوقیان در تلاش برای حفظ موجودیت قهوم یهود، بسیاری از اعمالی را که فریسیان بسیار مهم تلقی می کردند،کم اهمیت جلوه دادند.

فریسیان گروهی غیر روحانی و با نفوذتر از صدوقیان بودند.ایشان اعقاب مؤمنانی بودند که در دوران پس از جنگ استقلال مکابیان (حدود سال ۱۲۵ پیش از دوره مشترک) به دفاع از دین خود پرداختند و در مخالفت با شیوع فرهنگ یونانی، ثابت قدمانه بر شریعت صحه گذاردند.فریسیان که بر مطالعه دقیق تورات اصرار می ورزیدند، در همه جای فلسطین حضور داشتند وکنیسه هایی را که یهودیان خارج از بیت المقدس در آنها برای عبادت و مطالعه گردهم می آمدندتحت نفوذ خود درآورده بودند.گر چه آنان از دیرباز به شدت میهن پرست بودند، لیکن در زمانه عیسی توجه آنها عمدتا به شریعت یهودی (تورات) معطوف بود.

فریسیان به طور غریزی جزئیات شریعت را مو به مو رعایت می کردند.عیسی با این غریزه تخالف می ورزید، زیرا اعتقاد داشت که نص شریعت می تواند به زیان روح آن باشد امروزه نگرش محققان درباره فریسیان، تأیید آمیزتر از نگرش نسلهای گذشته مسیحیان است و واژه «فریسی» را دیگر به صورتی تحقیر آمیز به کار نمی برند.فریسیان تنها گروه از رهبران دینی بودندکه پس از تخریب معبد سلیمان و تبعید بنی اسرائیل به دنبال سرکوب شورش یهودیان در سال ۷۰ دوره مشترک توانستند به بقای خویش ادامه دهند.آنگاه که مناسک دینی و مراسم قربانی کردن در معبد دیگر ممکن نبود، فریسیان بیش از پیش عبادت و مطالعه در کنیسه ها راترویج کردند .دیری نگذشت که آنان مجموعه سنن شفاهی را تدوین کردند، مجموعه ای که دریهودیت «میشنا»«~ (Mishnah) ~»و تلمود«~ (Talmud) ~»نام گرفت.بدین ترتیب فریسیان مبدع یهودیتی بودند که در دوره مشترک (تاریخ مشترک مسیحیان و یهودیان) سلطه داشته است.
زندگی و شخصیت عیسی

عیسی وارث این تاریخ بود.ظاهرا زندگی او برای تاریخ نگاران بی دینی که اندکی پس از دوره وزمانه او تاریخ می نوشتند، چندان مهم نبود.با این همه، اشارات گذرای تاریخ نگاران رومی (ازقبیل جوزیفس (۴) ، پلینی (۵) ، تاسیت (۶) و سویتوینوس (۷) که همگی در دوره و زمانه عیسی یا اندکی پس از آن می زیستند) و نیز آن دسته از اسناد مسیحیت که جزو کتاب مقدس نیستند (مانند انجیل توما«~ ([Thomas]) ~»جای هیچ گونه تردیدی درباره وجود عیسی باقی نمی گذارند.عیسی در سال ۶یا ۷ پیش از دوره مشترک در شهر بیت لحم به دنیا آمد، در ناحیه شمالی فلسطین موسوم به جلیل زندگی کرد و در حدود سالهای ۳۰ و ۳۳ دوره مشترک در شهر بیت المقدس دیده بر جهان فرو بست. (۸) شاید بتوان گفت جنبه عمومی زندگی او در سال ۲۷ یا ۲۸ دوره مشترک آغاز شد،یعنی زمانی که یحیی او را غسل تعمید داد.تا پیش از آن زمان، وی به احتمال قوی در شهرناصره واقع در ناحیه جلیل می زیسته و از راه نجاری گذران عمر می کرده است.از آنچه در اناجیل آمده است چنین بر می آید که عیسی پس از تعمید شدن، احتمالا به سبب احساس نوعی بحران در پیشه خود، در صحرای یهودیه عزلت گزید (۹) و سپس مبلغ نوید مسرت بخش فجر پادشاهی خداوند شد. (منبع اصلی اطلاعات ما درباره عیسی، اناجیل هستند، ولی نباید تصور کرد که رخدادهای تاریخی در آنها بی طرفانه شرح داده شده اند .در واقع، اناجیل تفسیرهایی دینی اززندگی، مرگ و تعالیم عیسی هستند که به دست مؤمنان و برای مؤمنان نوشته شدند، آن هم لااقل پس از یک نسل تجربه کلیسایی.به همین دلایل، باید ادعاهای مطرح شده در اناجیل را ازدیدگاهی نقادانه در نظر گرفت).

عیسی علاوه بر موعظه کردن، بیماران را نیز شفا می داد و ارواح خبیث را از روان جن زدگان بیرون می راند.یاور مستضعفان و محرومان اجتماعی بود، به زنان و کودکان بسیار احسان می کرد و با سختگیریهای برخی از فریسیان و تندرویهای انقلابی «متعصبان» مخالف بود.او در رأس گروه کوچکی از افراد دوره گرد، نواحی شمالی فلسطین را زیر پا گذاشت و ملازمات فجرحکومت خداوند را برای همگان برشمرد.این ملازمات بسیاری از عوام را شگفت زده کرد، اماعمدتا باعث موضعگیری خصمانه دستگاه مذهبی حاکم شد.ظاهرا رهبران دینی تصورمی کردند که عیسی با اولویت دادن به عشق به خدا و عشق به همسایه بر شریعت، باعث هرج ومرج اجتماعی می شود .

پس از اینکه شاه هیرودیس«~ (Herod) ~»سر از تن یحیی تعمید دهنده جدا کرد (انجیل متی«~ [Matthew] ~»، باب ۱۴، آیات ۱ الی ۱۰)، عیسی از جلیل به بیت المقدس رفت.مطابق آنچه دراناجیل آمده است، وی پیروزمندانه به بیت المقدس وارد شد و با بازرگانانی که در محوطه بیرونی معبد سلیمان به کسب و کار اشتغال داشتند رویاروی گشت.این امر، تعارض او با رهبران یهود را به اوج خود رساند و در نتیجه، حکمرانان رومی شهر، وی و حواریونش را پس از شرکت در مراسم عید فصح (۱۰) دستگیر کردند.اعضای مجلس سیاسی یهودیان موسوم به صنهدرین«~ (Sanhedrin) ~»او را مورد بازجویی قرار دادند و به اتفاق آرا حکم کردند که عیسی به دلیل کفرگویی و ادعای برخورداری از قدرتهای الهی (مانند قدرت بخشایش گناهان)، سزاوار مرگ است.قاضی رومی پنطیوس پیلاطس«~ (Pontius Pilate) ~»عیسی را خطری برای آرامش اجتماعی دانست ودستور داد وی را شلاق بزنند و مصلوب کنند.پس از مرگ عیسی، حواریونش مدعی شدند که اوبار دیگر زنده شده و خود را به آنان نمایانده است.آنها شروع به تبلیغ کردند که عیسی پس ازمرگ قیام خواهد کرد و لذا مسیح موعود است، و بدین ترتیب دیری نگذشت که فرقه یهودی جدیدی به وجود آمد.هنگامی که وحدت مجدد با یهودیت دیگر ناممکن شد، این فرقه به نطفه یک دین جدید تبدیل گشت.

حتی این زندگینامه مختصر نیز مملو از نکات نامعلوم و فاقد قطعیت است، زیرا منابع اصلی آن (اناجیل) یک نسل پس از مرگ عیسی نوشته شدند و مشحون از مفروضات نشأت گرفته ازایمان به عیسی هستند.ارائه تصویری دقیق از شخصیت و تعالیم عیسی، امری است دشوارتر.بااین همه اغلب محققان با این ادعا موافق اند که وی شخصیتی خارق العاده داشته است.مثلامحقق یهودی معاصر گزاورمیز عیسی را معجزه گری مقدس می داند و بر دیدگاه محقق دیگری صحه می گذارد که پیشتر گفته بود در احکام اخلاقی عیسی، «والایی و رجحان و اصالتی وجوددارد که در هیچ یک از دیگر احکام اخلاقی عبری سابقه نداشته است، همان گونه که مثلهای«~ (Parables) ~»او مبین هنری شگرف و بی همتاست.» (۱۱)

به زعم محققان مسیحی از قبیل لوکاس گرولنبرگ، در پس احکام اخلاقی و مثلهای عیسی اطمینانی فوق العاده به خدا و میثاق یهودیان نهفته است. (۱۲) ظاهرا عیسی با الفاظی خودمانی به خداوند اشاره می کرد و او را «پدر» می خواند.وی با اطمینان از حمایت همیشگی این پدر،بی هیچ قید و بندی به همه جا می رفت و با هر کس که به نزدش می آمد مراوده می کرد.به نظرمی رسد که این امر او را به عاملی بحران ساز تبدیل کرد.آنان که بی قید و بند بودن عیسی واطمینان مطلق او به نیکی خداوند و حمایت همیشگی اش از او را در می یافتند، می توانستندخود را رها کنند و به آنچه کتاب مقدس «ایمان» می نامد نایل شوند.یعنی به تعهدی از صمیم دل، شفای بیماران و بیرون راندن ارواح خبیث از روان جن زدگان به دست عیسی را با توسل به چنین ایمانی به بهترین نحو می توان از دیدگاهی روانشناختی توجیه کرد.آن کسانی هم که نمی خواستند یا نمی توانستند وجود چنین ایمانی را در خود به عیسی نشان دهند، از او کناره می گرفتند.به نظر بسیاری از مردم، عیسی مبانی سنن آنها را سست می کرد و توقعاتش برای ایجاد تحول، زیاده از حد بود.بدینسان بود که معاصران او به گروههای مختلفی تقسیم شدند.شخصیت عیسی چنان نافذ بود که گهگاه اعضای خانواده ای واحد، درباره او مواضع ونگرشهایی مغایر هم داشتند.

از سوی دیگر، اگر آنچه را در اناجیل آمده است بپذیریم، آنگاه باید گفت که عیسی به مفهوم متعارف کلمه «شخصیتی نافذ» نبود.وی غالبا رفتاری ملایم و شاعر مآبانه از خود نشان می داد.او برای تسلط یافتن بر دستگاه دینی، مبادرت به جنگ یا هراساندن زنان و کودکان نکرد.در واقع،حتی آنان که به لحاظ دینی مطرود قلمداد می شدند (گناهکاران)، وی را خوش برخوردمی یافتند .وی از فرط اعتقاد به اینکه خداوند پدری مهربان است و دوران جدیدی از رابطه دوستانه و صمیمانه با خدا در پیش روی قرار دارد، به گناهکاران پیشنهاد بخشایش می کرد.نویدمسرت بخش او به معنای آغازی جدید [در رابطه انسان و خدا] بود، زیرا به زعم او عشق می توانست زخمهای دیرینه را التیام بخشد.عشق می توانست موجب آشتی دشمنان شود وحتی اشخاص دلسرد را با خودشان آشتی دهد.عیسی با برخورداری از چنین نگرشی، ظاهراعالم هستی را پرشور و زیبا قلمداد می کرد.او عاشق مرغان آسمان و گلهای سوسن بود، گلهایی که خداوند دشتها را مملو از آنها کرده و شکوه بخشیده بود.او ناظر این حوادث کوچک اماشور آفرین بود که بیوه زنان بخشی از اندک دارایی خود را برای کمک به معبد سلیمان می بخشندو شبانها برای نجات جان یک میش هر مشکلی را به جان می خرند.عیسی با تأمل دریافت که گرچه عامه مردم غالبا همچون فرزندانی ناسپاس رفتار می کردند، لیکن خداوند چنان مشحون ازمهر پدری بود که خطاهای آنان را بی درنگ می بخشید.عیسی بیش از هر چیز به فرزندی چنین پدری مباهات می کرد.
تعالیم عیسی

عیسی اعتقاد داشت که پادشاهی خداوند این امکان را به طور بالقوه برای همگان فراهم می آوردتا از زندگی الوهی برخوردار شوند.در دوره و زمانه او، یهودیان بسیار امیدوار بودند که خداوندسرانجام آنان را از یوغ بیگانگان رهایی خواهد بخشید.آنها در مخیله رؤیا پردازشان همواره آزادی و عدالتی را مجسم می کردند که حکومت خداوند بر ایشان به ارمغان می آورد.این تصورات درباطن عیسی جای گرفته بودند.وی به سبب حس صمیمیت با خداوند، مروج این عقیده بود که هر کس به پدر او ایمان آورد می تواند به همان حس صمیمیت نایل شود.آنچه عیسی برای اثبات رسالتش در اعلام کردن پادشاهی خداوند انجام می داد (شفای بیماران و معجزه)، از رابطه او با پدرش سرچشمه می گرفت.این کارهای عیسی، توجه مخاطبانش را از خود او به خاستگاه الوهی او معطوف می کرد.از نظر او، شالوده سعادت انسان (خواه سعادت یک فرد و خواه سعادت جامعه)، رابطه صحیح با خداوند بود.البته این از اعتقادات سنتی یهودیان بود، اماعیسی جنبه شخصی آن را مؤکد کرد.از آنجا که طلیعه حکومت خداوند آغاز شده بود (و گواه این امر، تجربه و کارهای عیسی بود)، اکنون سعادت انسان در گرو صمیمیتی عاشقانه با خدا بود.پیروان او می بایست همچون کودکانی معصوم، از هر حیث خود را تحت حضانت خداوند قراردهند.در واقع، لفظ «ابا»«~ (Abba) ~»[«ای پدر»] که عیسی به کار می برد، از جمله الفاظی است که کودک نو پا برای اشاره به پدر خود بر زبان می آورد و می توان آن را مترادف «بابا» یا «مامان»دانست .رابطه مؤمن با خداوند می بایست تا این حد خودمانی و صمیمی باشد.

دومین رکن تعالیم عیسی، عشق به همسایه بود. «شما» (۱۳) تأکید کرده بود که یهودیان می بایست از صمیم دل به خداوند عشق بورزند و خاخامهای همعصر عیسی در تعالیم خویش بر عشق به همسایه اصرار می ورزیدند.پس می بینیم که در هیچ یک از این دو زمینه مهم، تعالیم عیسی کاملا هم بدیع نبود.اما درست همان طور که تعالیم او درباره عشق به خداوند مبتنی بررابطه ای صمیمانه تر از «شما» بود، ایضا تعالیمش در باب عشق به همسایه نیز پرشور و هیجان تربود.در پاسخ به کسی که پرسیده بود «همسایه من کیست؟» ، عیسی مثل «سامری نیکو سرشت»را ذکر کرد (انجیل لوقا، باب ۱۰، آیات ۳۰ الی ۳۷) (۱۴).این مثل دلالت بر این دارد که همسایگی،تمایزهای یهودی و سامری، یا سنتی«~ (Orthodox) ~»و ملحد، و هموطن و بیگانه را بر نمی تابد. همان گونه پولس«~ [(Paul] ~»یکی از حواریون عیسی) بعدها دریافت، همسایگی از مرزهایی همچون زن و مرد، یا غلام و آزاد فراتر می رود (رساله پولس رسول به غلاطیان«~ [Galatians] ~»،باب ۳، آیه ۲۸) .پادشاهی خداوند و کلیسای مسیح، تعاریف جدیدی از همسایگی را می طلبید.مطابق تعریفی که عیسی ارائه می داد، هر انسان همنوع نیازمندی، سزاوار دوست داشته شدن است.به عبارت دیگر، هر انسان دیگری که به صورت خدا آفریده شده (۱۵) ، استحقاق دارد که همچون ما با او رفتار شود.

دو اصلی که فوقا بر شمردیم مبین عمق ساختار تعالیم عیسی هستند و همان گونه که کارل رانر نشان داده است، هر دو با یکدیگر همخوانی دارند. (۱۶) شاید بتوان گفت در خور توجه ترین جلوه این وحدت، در انجیل متی (باب ۲۵، آیه ۴۰) به چشم می خورد.در آن آیه می خوانیم که پادشاه (مظهر خداوند) خطاب به کسانی که درباره زندگی شان به قضاوت نشسته است چنین می گوید: «واقعا به شما می گویم آنچه به یکی از این برادران کوچکترین من کردید [کاری نیک،مانند اطعام گرسنگان یا تأمین پوشاک مستضعفان ]، به من کرده اید.» عین همین عقیده در رساله اول یوحنای رسول، باب ۳، آیه ۱۷ بیان شده است: «لیکن کسی که معیشت دنیوی دارد و برادرخود را محتاج ببیند و رحمت خود را از او باز دارد، چگونه محبت خدا در او ساکن است؟»عشقی که عیسی به پدر خویش می ورزید و عشقی که عیسی از جانب پدرش در آنچه خود «روح» می نامید حس می کرد، می بایست به صورت نیکوکاری در حق همنوعانش لبریز می شد.بر عکس، عشقی که هر کس نسبت به همنوعانش از خود بروز می دهد، به رغم آنکه ممکن است عشق غریزی و ارتجالی به نظر آید، از خداوند که سرچشمه کل آفرینش است سرچشمه می گیرد .پس تعالیم عیسی در اصل چیزی جز تجربه عشق و قدرت آن نبود.تفسیرهای او درباره شریعت نیز همچون معجزاتش در شفای بیماران و بیرون راندن ارواح خبیث از روان جن زدگان،از عشق او نشأت می گرفت.

محققان معاصر به ما می گویند که در تعالیم دینی، شکل و محتوا از یکدیگر جدا نیستند وجا دارد همین گفته را درباره تعالیم عیسی نیز صادق بدانیم.وی تعالیم خود درباره پادشاهی خداوند و فرمان دو وجهی عشق را غالبا به شکل مثل بیان می کرد.عیسی از طریق داستانهایی ملموس و پر معنی (مانند داستان سامری نیکو سرشت) می کوشید کاری کند که شنوندگانش تصورات دیرینه خود را کنار بگذارند و دریابند که حکومت خدا موهبتی است از هر حیث نیکو.در سنن دینی دیگر نیز به نظایر این گونه تعلیم از طریق مثل بر می خوریم (مثلا در «کوان» های (۱۷) ذن بودیستها) .در این زمینه، ذن بودیستها همان هدف عیسی را دنبال می کنند. (۱۸) خدایا بودا ذات تجربه غایی دینی، رازی است که گفتار و ادراک معمولی از بر ملا کردن آن عاجز است.در نزد عیسی آن راز، غایت یا اشباع شور آفرین عشق الهی است.خداوند بسیار نیکوتر است ازآنچه بتوان تصور کرد، و بسیار بهتر از آنچه ما هستیم، چندان که اگر بخواهیم به واقعیت الوهی پی ببریم باید نخست ذهنمان را از همه مفروضات تنگ نظرانه پاک کنیم.

سرانجام زمامداران یهودی متقاعد شدند که باید عیسی را از میان بردارند.به احتمال قوی دلیل این امر آن بود که عیسی شالوده زندگانی دینی را از شریعت موسی به عشقی که خودمالامال از آن بود تغییر داد.چه بسا خود او نیز حدس زده بود که این تغییر بنیانی به بهای جان اوتمام خواهد شد، زیرا در انجیل یوحنا، باب ۱۵، آیه ۱۳، از قول او گفته می شود که وی اعتقادداشت عشقی بزرگتر از فدا کردن جان خویش در راه دوستان وجود ندارد.البته مسیحیان ویهودیان همواره در تفسیرهایشان راجع به اینکه عیسی جان خود را چگونه فدا کرد، با یکدیگراختلاف نظر داشته اند.از نظر مسیحیان، تصلیب عیسی مبین اوج عشق الهی و رضامندی خداوند برای تحمل مرگ به خاطر انسانهاست.اما از نظر یهودیان، تصلیب او نشان دهنده نوعی خفت (مرگ به صورت یک بزهکار) و قساوتی مغایر با عشق الهی است.بدین ترتیب، اگربگوییم که اصل قضیه در تفسیر عیسی صلیب است، چیزی بیش از یک جناس را بیان کرده ایم. (۱۹)
مسیحیت به روایت پولس

اصل قضیه در تفسیر پولس از عیسی یقینا صلیب بود: «زیرا یهود آیتی می خواهند و یونانیان طالب حکمت اند، لیکن ما به مسیح مصلوب وعظ می کنیم که یهود را لغزش و امتها را جهالت است، لیکن دعوت شدگان را خواه یهود و خواه یونانی مسیح قوت خدا و حکمت خداست.» (رساله اول پولس رسول به قرنتیان«~ [Corinthians]، ~»باب ۱، آیات ۲۲ الی ۲۴) به زعم پولس، خداوند عمق گناهان انسان و عمق عشق الهی را بر روی صلیب نشان داده بود.پدر بازنده کردن عیسی از میان مردگان، آفرینشی جدید را آغاز کرده بود.نظم کهن آدم ابو البشر با مرگ به غایت و سرانجام خود رسیده بود.نظم جدید مسیح («آدم دوم») ساختاری نو به نژاد بشربخشید.نافرمانی آدم ابو البشر به مرگ انجامیده بود، حال آنکه نافرمانی مسیح به حیات وجاودانگی و برخورداری از رحمت الهی منتهی شد.بدین ترتیب، بنیان الهیات پولس مرگ ورستاخیز عیسی بود.همچون «گوئل»«~ ([goel] ~»«رستگاری بخش» شریعت خانوادگی یهود)،عیسی آن کسانی را که گناه به بردگی کشانده بود، به دنیای ایمان باز خرید.در نتیجه، ابنای بشر دیگر می توانستند از آزادی فرزندان خدا برخوردار شوند (رساله پولس رسول به رومیان، باب ۸،آیه ۲۱) .

پولس که ابتدا از جمله یهودیانی بود که مسیحیان را مورد ایذا و اذیت قرار می دادند، پس ازیک بار لقای عیسی به مسیحیت گروید و از آن پس تربیت فریسی و توان فوق العاده خود را درراه اشاعه مسیحیت به کار گرفت.وی با سفر به تمامی نواحی شرق مدیترانه کلیساهایی جدیدتأسیس کرد و با تعدیلی عمده، بند ناف کلیسای مسیحی جدید را از یهودیت قطع کرد، به این ترتیب که ضمن مجاز دانستن گرویدن غیر یهودیان به مسیحیت، اعلام کرد که شریعت موسی هیچ التزامی برای آنان نخواهد داشت.پولس گفت که آنان به ختنه یا رعایت احکام روزه یهودیان نیازی ندارند، زیرا خداوند در وجود مسیح دست به کاری تازه زده بود، رحمتی ایزدی که شریعت موسی صرفا مقدمات آن را فراهم آورد.شریعت موسی در جای خود مفید بود، اما دست کم برای پیروان مسیح دیگر کنار گذاشته شده بود.خداوند به جای آن شریعت، ارشاد درونی «روح القدس» و ارشاد بیرونی مقررات کلیسا را قرار داده بود.

نامه های پولس نشان می دهند که کلیساهای نو بنیادی که وی تأسیس کرد، در بدو امر همه ملازمات ایمان مسیحی را در نیافتند.غسل تعمید بر غوطه ور شدن در مرگ و رستاخیز مسیح دلالت می کرد، به نحوی که از آن پس اندیشیدن به جاودانگی ناممکن بود، در حالی که مسیحیان اولیه از قبیل قرنتیان، تسالونیکیان (Thessalonians) و غلاطیان که پولس خطاب به آنان نامه هایی نوشت، همگی همچنان از بارهای بدن رنج می بردند.پولس آمیزه ای عاقلانه ازقاطعیت و ترحم برای آنان بود.او با پیشبرد مدبرانه امور کلیسا، اهمیت و نفوذ مسیح را در میان مردم گسترش داد.وی رسالات اولیه خود (مانند رساله اش خطاب به تسالونیکیان) را با امید به بازگشت قریب الوقوع مسیح به رشته تحریر در آورد.در رسالاتی که در میانه عمر نوشت (یعنی در رسالاتش خطاب به فیلیپیان«~ [Philippians] ~»، غلاطیان، قرنتیان و رومیان)، تأکید کرد که روح مسیح که همچنان باقی است بازگشت او را تضمین می کند.واپسین رسالات پولس (خطاب به کولسیان«~ [Colossians] ~»و افسسیان«~ [Ephesians] ~»که احتمالا به دست مریدان پولس نوشته شده اند)، تأملاتی درباره تعالی مسیح در کائنات و برنامه عظیم خداوند برای رستگاری بشرند.نمونه ای از بینش کمال یافته پولس را در رساله او به افسسیان، باب ۱، آیات ۳ الی ۱۰ می توان دید :متبارک باد خدا و پدر خداوند ما عیسی مسیح که ما را مبارک ساخت به هر برکت روحانی در جایهایی آسمانی در مسیح، چنانکه ما را پیش از بنیاد عالم در او برگزید تا در حضور او در محبت مقدس و بی عیب باشیم.ما را از قبل تعیین کرد تا او را پسر خوانده شویم به وساطت عیسی مسیح بر حسب خشنودی اراده خود، برای ستایش جلال فیض خود که ما را به آن مستفیض گردانید در آن حبیب.در وی به سبب خون او فدیه یعنی آمرزش گناهان را به اندازه دولت فیض او یافته ایم که آن را به ما به فراوانی عطا فرمود در هر حکمت و فطانت.زیرا سر اراده خود را به ما شناسانیدبر حسب خشنودی خود که در خود عزم نموده بود برای انتظام کمال زمانها تا همه چیز را خواه آنچه در آسمان و خواه آنچه بر زمین است در مسیح جمع کند.

متألهی به نام جوزف فیتزمایر می نویسد: «مهمترین سهم پولس در الهیات مسیحی، وحدتی است که او در کلیسا بین آحاد مسیحیان به وجود آورد، وحدتی که به زعم او از یگانه هدف برنامه خداوند برای نیل به رستگاری ناشی می شود.» (۲۰) تصویر ذهنی بزرگ در این دیدگاه راجع به کلیسا، «پیکر مسیح» است.همانند عیسی که با باطنی کردن شریعت آن را به عشق به خدا و به همسایه تبدیل کرد، در مسیحیت پولس گرایش برخی از فریسیان به باطنی کردن میثاق تداوم یافت.خداوند از طریق مرگ و رستاخیز عیسی، مردمانی جدید آفریده و التزامی نو به وجودآورده بود.این مردمان جدید «در مسیح» می زیستند. (تعبیر «در مسیح» ، مفهومی شبه مکانی بودکه پولس آن را می پسندید). از طریق غسل تعمید و شرکت در آئینهای مقدس کلیسا، مؤمنان زندگانی واحدی همراه با مسیح می داشتند.کودکی الوهی آنان مبتنی بر الگوی ارتباط مسیح باپدر بود.پدر به منظور تحقیق این پیوند انداموار، مسیح را گسیل کرده بود.پدر، پسر وروح القدس پیکر مسیح را پروراندند تا خانواده الهی گسترش یابد.برای مثال، روح القدس دراعماق وجود مؤمنان حرکت می کند و با ناله هایی وصف ناپذیر بر ایشان دعا می کند. (رساله پولس رسول به رومیان، باب ۸، آیه ۲۶)

بدین ترتیب می بینیم که یکی از آرای بنیادین مسیحیت به روایت پولس، تقدس کلیساست.به اعتقاد پولس، پیروان کلیسا با مسیح عقد ازدواج بسته اند (رساله پولس به افسسیان، باب ۵،آیات ۲۱ الی ۳۳) و در شکوه و جلال او شریک اند.به یاری روح القدس، زندگی روزمره آنان می تواند این شکوه و جلال را بازتاباند.مؤمنان می بایست بیش از هر چیز، نوعدوستی راارزشمند شمارند که بزرگترین موهبت روح القدس است.آنان با دوست داشتن یکدیگر به عنوان برادران و خواهرانی در وجود خدا، می توانند درد و رنج زندگی در این جهان را تحمل کنند وسزاوار اجرای اخروی شوند.در واقع، رستاخیز عیسی دلیلی موجه برای ایمان به حیات مجددآنان پس از مرگ بود.به همین سبب، مسیحیتی که پولس مروج آن بود، تلاشهای مادی و مزیتهای دنیوی را خوار می شمرد و توجه «پیکر مسیح» را به اهدافی متعالیتر معطوف می دانست.
پیروان اناجیل مشابه

امروزه محققان عهد جدید برخی از ثمر بخش ترین فنون و شیوه های خود را از جامعه شناسی به عاریت می گیرند.تحلیلگران امروزی بیش از اسلام خویش از اهمیت پس زمینه جامعه شناختی گروههای اجتماعی آگاهند و لذا درباره جنبشهای فرهنگی همعصر با الهیات و جماعات گوناگون عهد جدید به تحقیق می پردازند.مثلا آنها کشیشهای خارج از مسیحیت را که ممکن است بر اسناد عهد جدید مانند افسسیان تأثیر گذاشته باشند، بررسی می کنند.هاوارد کلارک کی تصویری اجمالی از این قبیل تأثیرها ارائه می دهد: «در دستنوشته های پاپیروسی افسونها و نیزدر کتیبه های مربوط به آئینهای سری، اشاراتی به روشنگری«~ (enlightenment) ~»یافت می شود.نفوذ روشنگری به متون مسیحی دوران پس از حواریون را در اشاره های صریح به اشراق عرفانی در رساله پولس رسول به افسسیان، باب ۳، آیه ۹ می توان دید («تا پرتو افشانم بر چگونگی آن سری که سالیان متمادی در خدا مستور مانده بود…») (۲۱)

این فرهنگ یونانی در مسیحیت پولس تأثیر گذاشت.به نظر می رسد که فرهنگ یهودی به صورت پس زمینه سه انجیل اول عهد جدید (یعنی اناجیل متی، مرقس«~ [Mark] ~»و لوقا) تأثیربیشتری باقی گذارده باشد، یعنی در اناجیل به اصطلاح مشابه«~ (synoptic) ~»یا «دارای دیدگاه مشترک» .اناجیل مشابه مجموعه هایی از سخنان عیسی، یا خاطرات مؤلفان این اناجیل از اعمال او هستند که مطابق با نیازها و فهم و درک مسیحیان اولیه ساکن در فلسطین و سوریه بیان شده اند .از آنجا که مؤلفان دو انجیل متی و لوقا علاوه بر منابع خاص خود احتمالا هم به انجیل مرقس دسترسی داشتند و هم به منبعی دیگر (که منبع «ک» نامیده می شود و شاید این «ک»مخفف «کوئل»«~ [Quelle] ~»باشد که به زبان آلمانی یعنی «منبع»)، هاوارد کلارک کی نتیجه می گیردکه باید دست کم چهار نوع الهیات مشابه را توصیف کند.الهیات «ک» ، سویه ای معاد شناسانه دارد،یعنی به چگونگی زندگی در آخر الزمان می پردازد.در این گونه از الهیات مسیحی، عیسی به صورت رهبر و پیامبری فرهمند معرفی می شود که فکر و ذکرش متوجه معاد است.مزایا وآزمونهای دشوار سلوک مسیحی، نقش پیامبر به منزله پیام آور خدا، فرایند توبه، و نقش عیسی در مقام آورنده وحی و کارگزار حکومت خدا، از جمله موضوعات مورد علاقه جماعت یا جماعات الهیات «ک» هستند .عیسای الهیات «ک» پس از غسل تعمید و پیکار پیروزمندانه بر ضدشیطان، زمان تصمیم گیری و نبرد معنوی را اعلام می کند.این الهیات خصلتی اسرار آمیز دارد،گویی که از گروهی سرچشمه گرفته است که به دلیل پیروی از پیامبری معاد باور احساس می کردند جدای از دیگران و تافته ای جدا بافته اند.علاوه بر این، از الهیات «ک» قویا چنین بر می آید که ایمان یعنی استقامت در برابر شداید، همان گونه که عیسی استقامت می ورزید.به همین سبب الهیات «ک» به ما از جمله بشارت می دهد که «خوشا به حال شما ای مساکین، زیرا ملکوت خدا از آن شماست.خوشا به حال شما که اکنون گرسنه اید، زیرا که سیر خواهید شد.خوشا به حال شما که هم اینک گریانید، زیرا خواهید خندید.» (انجیل لوقا، باب ۶، آیات ۲۰ الی ۲۱)

بسیاری از همین ویژگیهای معاد شناسانه در انجیل مرقس نیز یافت می شوند، اما ظاهراجماعتی که این انجیل را به وجود آورد به زندگی در فاصله زمان حال و آخر الزمان تن در داده است .به همین دلیل مرقس به گفته های عیسی درباره طلاق، ازدواج، دولت و ثروت علاقه نشان می دهد .انجیل مرقس مبین فراغتی ذهنی برای تأمل درباره رستاخیز، فرمان اول، آمرزش گناهان و رعایت روز سبت است. (۲۲) توجه انجیل مرقس به تفاوتهای عیسی با مفسران یهودی شریعت،به سبک به کار رفته در برخی از «کتیبه های بحر المیت» (۲۳) شباهت دارد.هاوارد کلارک کی باترکیب این مشخصه ها و سایر خصوصیات انجیل مرقس، عقیده خود را درباره زمینه جامعه شناختی این انجیل چنین بیان می کند: «انجیل مرقس در واقع سند تأسیس یک فرقه مسیحی آخر الزمانی است.شواهد ناچیزی برای فرضیه پردازی درباره مبدأ تألیف این انجیل در دست داریم، با این حال، عواملی گوناگون همگی دلالت بر این دارند که مبدأ آن، روستاها وشهرهای کوچک جنوب سوریه بوده است.» (در حدود سال ۶۵ دوره مشترک) (۲۴) توجه جماعتی که انجیل مرقس را به رشته تحریر در آورد، عمدتا به رویدادهای آخر الزمان معطوف بود.اینان اعتقاد داشتند که از معرفتی سری (باب ۴، آیه ۱۱) (۲۵) و لقاء محرمانه«~ (Private vision) ~»(باب ۹،آیات ۲ الی ۹) (۲۶) برخوردارند و آرزوهایشان به فوریت محقق می شوند (باب ۱۳، آیه ۳۰) (۲۷).

پیروان این فرقه حاضر بودند از خانه و خانواده و زمینشان در راه آرمان خویش بگذرند (باب ۱۰، ۳۰) (۲۸) و این نشان می دهد که زندگی در فاصله زمان حاضر و آخر الزمان، آنان را کاملاخشنود نمی کرد .این مسیحیان نظام جماعت خود را تابعی از آزادی لازم برای سفر به اطراف واکناف و اعلام کردن حکومت خدا می دانستند.همچنین چه بسا نوع ادبی«~ (genre) ~»موسوم به «انجیل» که احادیثی از گفته های عیسی را در روایتی کلی از زندگی و مرگ او ادغام می کند، ازهمین جماعت سرچشمه گرفته باشد.

متی با استفاده از مطالب انجیل مرقس، مضمون فرعی تحقیق بخشیدن به کتاب مقدس عبری را برجسته کرد.مثلا در شجره نامه ابتدای انجیل متی، ابراهیم و داود نیاکان عیسی دانسته شده اند و بدین ترتیب داستان عیسی بخشی از تاریخ فلسطین تلقی گردیده است.آنچه در این انجیل راجع به دوران طفولیت عیسی، غسل تعمید او به دست یحیی و اغوای او توسط شیطان گفته شده، توأم است با اشارات متعدد به متون مقدس.مطالب انجیل متی از نظر ساختار ادبی متشکل از پنج کتاب است که هر یک از آنها با عبارت «و چون عیسی این سخنان را ختم کرد» ازبقیه مجزا گردیده است. (باب ۷، آیه ۲۸، باب ۱۱، آیه ۱، باب ۱۳، آیه ۵۳، باب ۱۹، آیه ۱، باب ۲۶، آیه ۱) این تقسیم بندی احتمالا تقلیدی عمدی از پنج کتاب موسی است.تباین بارزی که درتفسیر فریسیان از شریعت و تفسیر عیسی از آن در انجیل متی به چشم می خورد، از توجه متی به متون مقدس ناشی می شود.لحن کینه توزانه این انجیل توجه هر خواننده ای را به خود جلب می کند و قویا دال بر آن است که جماعت به وجود آورنده انجیل متی رقابت سرسختانه ای بایهودیت فریسی داشت.یکی دیگر از علائم یهودیت این جماعت، موضع آنان در قبال جایگاه شریعت موسی برای مسیحیان است.بر خلاف پولس که شریعت موسی را از نظر عیسی الغاشده می دانست، موضع متی این بود که مسیحیان می بایست احکام دینی خود را اکیدا رعایت کنند و از این طریق بر «کاتبان» (قانونگذاران دینی) و فریسیان پیشی گیرند. (باب ۵، آیات ۱۹ و۲۰) (۲۹) متی صرفا در مورد احکام غذا خوردن و طهارت برای انجام شعایر دینی تساهل رواداشت و به این رأی عیسی گردن نهاد که خباثت از قلب آدمی نشأت می گیرد و نه از آنچه او لمس می کند یا می خورد.

به طور کلی، جماعت پیرو متی کلیسا را امت راستین [خدا] قلمداد می کرد.رسالت اصلی کلیسا به یهودیان مربوط می شد و «میش گمشده» ای که این کلیسا توقع داشت به انجیل واکنش نشان دهد، عیسی را به شبان پادشاهی که در کتاب ذکریای نبی«~ (Zechariah) ~»در عهد عتیق ذکرشده بود مرتبط می کرد. (باب ۲۱، آیه ۵) (۳۰) از سوی دیگر، در انجیل متی همچنین گرایشی به هماهنگی«~ (universalism) ~»به چشم می خورد، زیرا در آن ابراز امیدواری می شود که پیروان جماعت عهد بسته سرانجام همه ملل را در برگیرند . (باب ۲۸، آیه ۱۹) (۳۱) عیسی در دل کلیسامی زید (باب ۲۸، آیه ۲۰) (۳۲) و متی شیوه های قضاوت و پایان بخشیدن به اختلافات را به دقت بر می شمرد (باب ۱۸، آیات ۱۵ الی ۲۰) (۳۳) ، و این هر دو دلالت بر کلیسایی بنیاد گرفته ونهادی شده دارند و نه صرفا فرقه ای آخر الزمانی.

انجیل لوقا و کتاب همزاد آن (کتاب اعمال رسولان«~ [Acts] ~»)، خواننده را با جامعه شناسیی آشنا می کنند که بیش از پیش مبین خصوصیات دنیای یونانی رومی است.برای مثال، داستان عیسی در بیت المقدس آغاز می شود (یعنی در مرکز دنیای یهودی) و داستان کلیسا به سوی روم حرکت می کند (مرکز دنیای غیر یهودی) .زبان، صناعات بلاغی و الگوهای ادبی در انجیل لوقامبین تأثیرات فرهنگ یونانی اند، و باب هفدهم کتاب اعمال رسولان خداجویی شاعران وفیلسوفان یونانی را می ستاید.الهیات لوقایی مسئله بازنگشتن مسیح را این گونه حل می کند که می گوید خدا هم اکنون به واسطه روح القدس در کلیسا حضور دارد. (انجیل لوقا، باب ۲۴، کتاب اعمال رسولان باب ۱) همچنین جاری شدن روح القدس بر زبانها در روز پنطیکاست«~ (Pentecost) ~»، پنجاه روز پس از عید پاک ([«همه از روح القدس پرگشته به زبانهای مختلف به نوعی که روح به ایشان قدرت تلفظ بخشید به سخن گفتن شروع کردند»] کتاب اعمال رسولان،باب ۲، آیه ۵)، دلالت بر رسالتی جهانی دارد که با رسیدن انجیل به روم (کتاب اعمال رسولان،باب ۲۸، به نخستین اوج خود می رسد.مؤلف مکررا بر مشیت الهی و آشکار شدن غرض حتمی ملکوت تأکید می گذارد . بدینسان داستانهای لوقا درباره سفر خانواده مقدس به بیت لحم،شهادت استیفان«~ (Stephen) ~»و مردد بودن حکمرانان رومی درباره دادخواست قضایی پولس،همه و همه حکایت از علاقه او به آشکار کردن تاریخ رستگاری دارند.

علاوه بر مندرجات انجیل مرقس و منبع موسوم به «ک» ، لوقا از زندگینامه های نوشته یونانیان و رومیان نیز استفاده می کند و نشان می دهد که عمیقا باکل دنیای یونانی آشناست.این نشانه ها دلالت بر این دارند که جماعت پیرو لوقا، غیر یهودی بود و خصلتی جهان وطنی«~ (cosmopolitan) ~»داشت.نشانه هایی دیگر که حکایت از همین امر دارند عبارت اند از نگرشهای این جماعت درباره دولت، نقش مهمی که به زنان اعطا می کند و تأکید آن بر آشتی دادن دیدگاههای مختلف در الهیات.در مسیحیت مرقس و پولس می بینیم که عیسی به حکومت رومیان تن در می دهد، حال آنکه لوقا در روایتش از مسیحیت به هر طریق که می تواند بر این نکته تأکید می گذارد که هم عیسی و هم مسیحیان اولیه هر گاه که به محاکم مدنی رومیان آورده می شدند، بی گناه شناخته می شدند.به مرور زمان و با افزایش تعداد مسیحیان، جایگاه آنان درامپراتوری روم به مسئله ای مبرم تبدیل گشت.مسیحیان طی دو سده نخست، همواره مشکلاتی در روابط عمومی خود داشتند، اما مسیحیت لوقایی خیلی زود به نحوه برطرف کردن این مسائل پی برد: کلیسا با نشان دادن اینکه بارقه آرامش و کارهای خیر است، می توانست کذب بودن تمامی اتهامات مربوط به آشوبگری را ثابت کند.

کلیسای لوقا همچنین تأکید می ورزید که پیروان عیسی در جماعت مسیحی، افراد گوناگونی را شامل می شوند: زنان، مستضعفان، صاحب منصبان رومی، سامری ها و حتی کسانی که روحشان را ارواح خبیث تسخیر کرده بودند.کلیسا می بایست همگان را در برگیرد، حتی کسانی که مورد تحقیر یهودیان و اشراف قرار می گرفتند.در عین حال، الهیات لوقایی درهای مسیحیت را به روی یهودیان ثروتمندی که احکام شریعت را رعایت می کردند و غیر یهودیان تازه مسیحی شده ای که احکام شریعت را رعایت نمی کردند، باز می دید.در واقع، همان گونه که ازکتاب اعمال رسولان (بابهای ۶، ۱۰، ۱۵، ۲۱) بر می آید، کلیسا موظف است خود را نهادی در بر گیرنده و نه طرد کننده بداند و زمینه پایان بخشیدن به اختلافات دیدگاههای مختلف درالهیات را فراهم آورد.مؤلف این نوشته ها که از تیزبینی خاص مبلغان برخوردار بود، تصویری غیر سیاسی و صلح جو از کلیسا ارائه کرد که هر کسی صرف نظر از نژاد و جایگاه طبقاتی اش می توانست جایی در آن داشته باشد.وی در نگارش انجیل هم لحنی حاکی از نزاکت به کارمی برد تا غیر یهودیان تحصیل کرده را متقاعد کند که مسیحیت اندیشه هایی در خور احترام دارد وهم لحنی حاکی از حساسیت، تا بدین وسیله توجه مهربانانه خداوند را شامل حال مستضعفان وافراد معمولی نیز کرده باشد.
مسیحیت به روایت یوحنا

تجربیات دینی و نیروهای اجتماعی در پس زمینه نوشته های یوحنا (انجیل یوحنا، رساله های یوحنا و مکاشفات او)، بعد دیگری به مسیحیت عهد جدید می افزایند.ریمند ا.بران که محققی برجسته و متخصص در مطالعات مربوط به یوحنا است، اخیرا شمایی از تاریخ جماعت یوحناشامل چهار مرحله ارائه داده و سطوح مختلف سنت در انجیل و رسالات یوحنا را مشخص کرده است. (۳۴) به عقیده بران مسیحیت یوحنایی را احتمالا یهودیان فلسطین ابداع کردند که انتظارات تقریبا متعارف مسیحایی داشتند.اینان که شاید شامل پیروان یحیی تعمید دهنده نیز می شدند،به سرعت عیسی را به عنوان مسیح پذیرفتند.از نظر آنان، عیسی ادامه دهنده راه داود ومحقق کننده پیشگوییهای متون مقدس بود و معجزاتش بر نقش مسیحایی او صحه می گذاشت.رهبر ایشان مردی بود که عیسی را در دوران نبوتش شناخته و «حواری محبوب» نام گرفته بود.

گروه دیگری نیز متعاقبا به این جماعت مبدع پیوست.این گروه دوم عمدتا یهودیانی رادر بر می گرفت که مخالف دین کسانی بودند که مطابق آئین معبد بیت المقدس به عبادت می پرداختند .آنان به عیسی ایمان داشتند و سامریان را به کیش خود در می آوردند.لیکن به اعتقاد ایشان، عیسی پیشتر جانشین داود بود تا جانشین موسی، عیسی نیز همچون موسی به حضور ولقاء خدا رسیده و کلام او را برای آدمیان آورده بود.

از وحدت این دو گروه، مسیحیتی «متعالی» حاصل شد که بر وجود قبلی عیسی به صورت «کلمه»«~ (Logos) ~»یا «کلمة الله» تأکید می گذاشت.این نظریه یهودیانی را که این مسیحیان یهودی فلسطینی هنوز با آنان رابطه داشتند برآشفت، زیرا به زعم آنان این عقیده عیسی را تبدیل به خدایی دوم کرده و ناقض یکتا پرستی یهودی بود.در نتیجه یهودیان طرفداران مسیحیت متعالی را از کنیسه ها بیرون راندند و این رانده شدگان نیز متقابلا یهودیان را بانی شر محسوب کردند .مسیحیان برای جبران آنچه در یهودیت از دست داده بودند تأکید ورزیدند که عیسی تجلی وعده های خداوند درباره معاد است. «حواری محبوب» نقش رهبر را در این تحول ایفا کرد.در نتیجه این تحول، کلیسا دیدگاه خاصی در قبال معاد اختیار کرد (دیدگاهی که بر طبق آن،آخر الزمان در عیسی محقق شده بود) و موضعی جدلی نسبت به یهودیت گرفت.

بران تصریح می کند که این بازسازی تاریخ مسیحیت یوحنایی، صرفا یک فرضیه است.به اعتقاد او مرحله اول این تاریخ، از نیمه دهه ۵۰ دوره مشترک تا اواخر دهه ۸۰ دوره مشترک رادر بر می گیرد.مرحله دوم احتمالا از حدود سال ۹۰ آغاز شد.مهمترین رویداد این دوره، گرویدن تعداد کثیری از غیر یهودیان به مسیحیت است.این امر از نظر مسیحیان یوحنایی خوشایند بود،زیرا «یهودیان» (اصطلاحی که در نوشته های یوحنایی تقریبا تحقیر آمیز تلقی می شود) ثابت کرده بودند که از فهم مقام مسیحایی و شأن پیشاوجودی عیسی عاجزند.جماعت پیرو یوحنا احتمالااز فلسطین به مناطق خارج از آن مهاجرت کردند و عمدتا به آموزش یونانیان پرداختند.همین امرگرایشهای جهان گرایانه آنان را شدت بخشید.لیکن تعداد زیادی از غیر یهودیان از گرویدن به آنهاسر باز زدند و یهودیان نیز کماکان به مخالفت با آنان ادامه دادند، به نحوی که جماعت پیرویوحنا متقاعد شد که جهان تحت سلطه شیطان قرار دارد و تقریبا به طور غریزی با تعالیم عیسی مخالفت می ورزد.گر چه آنان ارتباط خود با کلیسای حواریون (کلیسایی که مستقیما به شاهدان عینی عیسی مربوط می شد) را حفظ کردند، با این حال مسیحیان پیرو یوحنا ذهنیتی عمدتافرقه گرا و کمتر نهادی داشتند.

در مرحله سوم که حدودا در سال ۱۰۰ دوره مشترک آغاز شد و رسالات یوحنا ترجمان آن هستند، انشعابی سرنوشت ساز در مسیحیان پیرو یوحنا رخ داد.هواداران مؤلف این رسالات اعتقاد داشتند که برای اینکه کسی فرزند خدا باشد باید اعتراف کند که عیسی واجد جسم بوده است و نیز باید فرامین کتاب مقدس را محترم بشمارد.کسانی که از این تعالیم عدول کردند، فرزندان شیطان (معاند با عیسی) تلقی می شدند.از آنجا که عیسی روح حقیقت را به پیروانش ارزانی داشته بود، هواداران تعالیم او نیازی به تعلیم گرفتن از آدمیان نداشتند.آنها با آزمودن نیکوکاری همه مدعیان برخورداری از این روح، می توانستند فرزانگان و صالحان را تشخیص دهند.کسانی که با هواداران مؤلف رسالات یوحنا مخالفت می کردند، گروهی جدایی طلب بودندکه عمده ترین اصل اعتقادی شان این بود که آن یگانه ای که از ملکوت آمده بود، آنچنان سرشت الوهیی داشت که دیگر نمی توانست به مفهوم کامل کلمه انسان باشد.او متعلق به این جهان نبودو لذا زندگی او در این دنیا و یا زندگی مؤمنان هیچ اهمیتی برای رستگاری ندارد.فقط مهم است بدانیم که پسر خداوند به این جهان آمده بود.به زعم جدایی طلبان، کسانی که تا آن زمان به این اصل اعتقاد داشتند، رستگار بودند.

چهارمین و آخرین مرحله مسیحیت یوحنایی در اوایل سده دوم دوره مشترک واقع شد.جماعت پیرو رسالات یوحنا دریافت که صرف توسل به سنت برای مبارزه با جدایی طلبان کافی نیست.به همین دلیل، این جماعت با صحه گذاردن بر تعلیم دهندگان رسمی و مرجع اقتدار (پرسبیترها«~ [Presbyters] ~»یا اسقفها) دیدگاههای خود را به کلیسای «بزرگ» یا کاتولیک نزدیکترکرد، یعنی همان کلیسایی که با حواریون پیوند داشت و در آن زمان از اقتداری اکید و مبتنی برسلسله مراتب برخوردار بود.پذیرفته شدن مسیح شناسی«~ (Christology) ~»متعالی یوحنا درکلیسای بزرگ، موجب تسهیل این ادغام شد و به تدریج گروه پیرو یوحنا با کلیسای بزرگ تلفیق گشت.

از سوی دیگر، جدایی طلبان که به احتمال قوی از نظر تعداد پیروانشان در اکثریت بودند، راه ارتداد را در پیش گرفتند.آنان با بسط این نظر که آن یگانه ای که از ملکوت آمده بود واجد تمامی صفات انسان نبود، دیدگاههای منحط غنوصیه«~ (Gnosticism) ~»و دسیتیسم«~ (Docetism) ~»را اختیارکردند.به عبارت دیگر، آنها با دو گروه همرأی شدند: یکی آن کسانی که می گفتند عیسی صرفاظاهر یک انسان را داشت، و دیگری آن کسانی که قائل به وجود قبلی مؤمنان در بهشت بودند.جدایی طلبان همچنین با مانتنیستهای«~ (Montanists) ~»مرتد همعقیده شدند که اعتقاد داشتندعلاوه بر آنچه در کتاب مقدس آمده، مطالب دیگری نیز به آنها وحی شده است.جدایی طلبان بااتخاذ انجیل یوحنا، به رواج آن در میان غنوصیه کمک کردند.

هر جزء از روایت بران درباره تاریخ مسیحیت در خور تحسین است، اما باید تأکید کرد که شرح او درباره مضامین خاص نوشته های یوحنا بویژه جامع است.جای تردید نیست که این کلیسا که حرمت خاصی برای مقام ملکوتی عیسی قائل بود، با مخالفت سرسختانه یهودیانی رو به رو شد که یکتا پرستی را اصلی تخطی ناپذیر می دانستند، و بر نقش ارشادی روح القدس درباطن مؤمنان تأکید ورزید.جناح میانه روتر مسیحیان یوحنایی به منظور جدا کردن صف خویش از مرتدان، اصرار می ورزیدند که عیسی از هر حیث واجد صفات یک انسان (دارای گوشت وپوست) بوده است و آنان کلیسا را مرجع آئینهای عبادی می دانند.امروزه نوشته های یوحنا درعهد جدید، حکیمانه ترین تأملات درباره رابطه عیسی با پدر و روح القدس، و نیز هنرمندانه ترین نحوه ارائه نشانه های کلمه«~ (Logos) ~»مجسم در این جهان تلقی می شوند.شاید طنز آمیز به نظر آیدکه این گروه ستیزه جو بر صلح و صفا و دوستی برادرانه و خواهرانه مؤمنان نسبت به یکدیگربسیار تأکید می گذاشت، اما این تأکید در عین حال از جمله عوامل مهم در ایجاد تزلزل در اقتدارسلسله مراتبی کلیسا بوده است.گر چه تجربه خود مسیحیان یوحنایی نشان می داد که برای هدایت مؤمنان از بیرون مرجعیتی قاطع ضرورت دارد، لیکن تجربه آنان همچنین قانعشان کرده بود که فقط روح ایمان و عشق می تواند انسان را از درون به اسرار تثلیث و حلول لاهوت (خداوند) در ناسوت (عیسی) رهنمون کند.
مسیحیت در جهان یونانی رومی در حدود سال ۱۰۰ دوره مشترک

در شرح مختصرمان از مسیحیت یوحنایی، به بسیاری از خصوصیات مسیحیت در پایان قرن اول دوره مشترک اشاراتی گذرا کردیم.تا آن زمان نوشته های عهد جدید اساسا تکمیل شده وساختار اصلی کلیسا اساسا تثبیت شده بود.در این بخش از مقاله، با تکمیل تصویری که ازمسیحیت ارائه کرده ایم، شمایی کلی از وضعیت کلیسای حواریون در حدود سال ۱۰۰ دوره مشترک به دست خواهیم داد.

کلیسا در پایان سده نخست، نژادهای گوناگونی را در بر می گرفت.بر خلاف یهودیت که تبلیغ برای فرا خواندن پیروان سایر ادیان را فقط تا حدود معینی مجاز شمرده بود، کلیساهای مسیحی با همه توان در جهت ارتباط گیری با غیر یهودیان و جلب آنان به مسیحیت تلاش کردند.این سیاست باعث ارتباط تنگاتنگ مسیحیان با فرهنگ یونانی و نیز ادیانی که از شرق به امپراتوری روم راه یافته بودند شد.فرهنگ یونانی نه فقط شامل هنر، معماری، نمایش و ورزشگاه یونانی می شد، بلکه فلسفه و ادیان پر رمز و راز آن کشور را نیز در بر می گرفت.

در سده نخست، آن فلسفه ای که بیش از همه نفوذ داشت اندیشه دیرینه سقراط و افلاطون وارسطو نبود، بلکه نظریه های قانون طبیعی فیلسوفانی بود که به رواقیون و اپیکوریان شهرت یافته بودند.شاید بتوان گفت که اینان با نکته سنجیهای خود در الهیات مسیحی سهیم شدند،مثلا در این آموزه پولس که از هنگام آفرینش کائنات به بعد، ذات نادیدنی خداوند را (قدرت سرمدی و الوهیتش را) به وضوح از آفریده هایش می توان درک کرد ([«زیرا که چیزهای نادیده اویعنی قوت سرمدی و الوهیتش از حین آفرینش عالم به وسیله کارهای او فهمیده و دیده می شودتا ایشان را [منکران را] عذری نباشد»] رساله پولس رسول به رومیان، باب ۱، آیه ۲۰) .ادیان پر رمز و راز یونانی نیز، هر چند احتمالا به شیوه ای غیر مستقیم و نه مستقیما، در مسیحیت تأثیرگذاشتند.در این ادیان بر معرفتی تأکید گذارده می شد که به تازه گرویدگان سعادت اخروی عطامی کرد.این ادیان همچنین شامل آئینهایی سری بودند که پیروانشان را به یکدیگر پیوند می داد.مسیحیان اولیه با برجسته کردن معرفت رستگاری بخش و آئینهای خاص خودشان، به رقابت بااین ادیان پرداختند.

در ادیانی که از شرق به امپراتوری روم راه یافته بودند، مضامین باروری (از قبیل ضرب آهنگ چرخه گیاهان) بسیار مهم تلقی می شدند.بدین ترتیب، ایسیس«~ (Isis) ~»و اسیریس«~ (Osiris) ~»(که دراصل خدایانی در اساطیر مصری بودند) شناختی از مرگ و زندگی مجدد به پیروان مسیحیت دادند که در آن روح سعادتمندانه به بقای خود ادامه می داد.ایضا کسانی که پیرو کیش میترا بودند (میترا خدایی ایرانی است که به خدای خدایان یعنی اهورا مزدا یاری می رساند، اما بعدها به خدایی سماوی تبدیل شد و سربازان رومی آن را بسیار عزیز می شمردند)، گاو قربانی می کردندو برای رهانیدن روحشان به سطوح مختلفی از آسمان صعود می کردند.حفاریهای انجام شده درزیر مکانی که امروزه کلیسای حضرت اکلیمنتس«~ (ST.Clement) ~»در آن قرار دارد، نشان داده است که عبادتگاههای میترائیان دارای محرابها و کلاسهایی بسیار شبیه به یک کلیسای مسیحی درهمان حوالی بوده اند.

فرقه های غنوصیه که به حوزه رقابت سرسختانه مسیحیت اولیه تبدیل شدند، با ادیان مبتنی بر آئین رمزی و شعائر باروری وجه اشتراکی داشتند و آن ارائه معرفت رستگار کننده باطنی به پیروانشان بود.آنان به تفحص در سطوح و ازمنه مختلفی می پرداختند که به زعم خودشان برآفرینش کنونی تقدیم داشت، و همچنین این نظر را ترویج می کردند که ذات کنونی بشر از سطحی مقدس و روحانی به گنداب تألم آور جسم هبوط کرده است.مسیحیان اولیه در رقابت با غنوصیه مجبور بودند هم از انسان کامل بودن عیسی دفاع کنند و هم اینکه با ادله ای قانع کننده ثابت کنندمعرفتی که روح عیسی عرضه می داشت، متضمن رستگاری حتمیتری بود. (۳۵)

بدین ترتیب می بینیم که کلیسای صدر مسیحیت در رقابت برای افزودن به تعداد پیروانش، در چند جبهه می جنگید: خطاب به یهودیان، عیسی را به عنوان مسیح و تحقق آرزوهای مسیحیایی آنان توصیف می کرد، و خطاب به غیر یهودیان، عیسی را به عنوان منبع معرفت واقعارستگاری بخش معرفی می کرد.یهودیانی که چندان مایل به گرویدن به مسیحیت نبودند، رنج ومحنت عیسی را ننگ آور می دانستند و از این می ترسیدند که با مقدس تلقی کردن او، یکتا پرستی را خدشه دار کنند.به همین دلیل، آنان بر اهمیت پیروی از شریعت موسی اصرار می ورزیدند.غیر یهودیانی هم که چندان مایل به گرویدن به مسیحیت نبودند، رستاخیز عیسی را باور نکردنی می دانستند و نمی توانستند بپذیرند که او از هر حیث یک انسان همچون همه انسانهای دیگر بوده است .در نتیجه، کلیسا با احساس تأسف از این وضعیت کوشید تا راهی بینابینی را در پیش بگیرد، به این صورت که آموزه هایش را بر حسب شناختی از مسیح بسط دهد که در بدو امر هم قائل به تقدس عیسی بود و هم قائل به بشر بودن او.

آزمایش و خطا و همچنین تأثیر این غریزه میانه روانه باعث شدند که امور داخلی کلیسابه تدریج به شکل گیری اصول تلویحی «هم این، هم آن» منجر شود.به عبارت دیگر، کلیسامتقاعد گشت که هم سنن یهودی می توانستند موجب غنای تعهدی اصیل به مسیح شوند و هم دیدگاههای غیر یهودیان.هم رهبران رسمی می توانستند به رواج ایمان یاری رسانند و هم فرهمندان مسامحه کار .الهیات لوقا می توانست مکمل الهیات متی باشد.مستضعفان و زنان می توانستند مکمل مستکبران و مردان باشند.مسیحیت دینی بود با بسیاری ملازمات مهم اجتماعی، چرا که پیروان آن در واقع یک تن بودند و صرفا از فرامین عشق اطاعت می کردند،لیکن مسیحیت همچنین دین اشخاص منفردی بود که هر یک در خلوت و جدا از سایران عبادت می کردند و در واقع، به حکم پولس، همیشه دعا می کردند ([«همیشه دعا کنید»] رساله اول پولس رسول به تسالونیکان، باب ۵، آیه ۱۷) .دعا و نیایش همگانی هم بر کتاب مقدس مبتنی بود وهم بر آئینهای مقدس، بویژه غسل تعمید و عشای ربانی.آب و نان زندگی، اخلاقیاتی متعالی به ارمغان می آورد، ولی آئینهای توبه نیز برای کمک به گناهکاران و ضعفا از دیر باز وجود داشتند.ازدواج امری مقدس بود و اکثر رهبران اولیه کلیسا ازدواج کرده بودند، لیکن بکارت نیز در عین حال امری مقدس محسوب می شد.کمال غایی ایمان صرفا با بازگشت خداوند ممکن می گردد،با این حال در همین دوره و زمانه حاضر نیز فرصتهای زیادی برای تهذیب نفس و اعمال خیروجود دارد.

بنابر آنچه آمد، وقتی مفسران در توصیف کلیسای صدر مسیحیت آن را «کاتولیک» [جامع ] می نامند، منظورشان صرفا اشاره به گسترش نفوذ گروهی دینی در سرتاسر منطقه مدیترانه نیست.اطلاق صفت «کاتولیک» تلویحا حاکی از آن است که این کلیسا به طور غریزی اعتقاد داشت (و این اعتقاد از آموزه محوری آن یعنی حلول لاهوت [خداوند] در ناسوت [عیسی ] ناشی شده بود) که گستره کامل واقعیت، از اوج الوهیت تا حضیض بشریت، در حوزه صلاحیت کلیسا قرار می گیرد .امپراتوری روم این آرمان را از شاعر رومی ترنس«~ (Terence) ~»آموخته بود که همه امور انسانی در حیطه اقتدار آن قرار دارند.شعرای صدر مسیحیت که بشارتهای عیسی را می سرودند، بخش اعظم این آرمان را پذیرفتند.همان گونه که پولس در رساله خود به فیلیپیان، باب ۴، آیه ۸، می گوید: «خلاصه، ای برادران، هر چه راست باشد و هر چه مجید و هر چه عادل و هر چه پاک و هر چه جمیل و هر چه نیکنام است و اگر علوی هست و اگرچیزی شایسته تحسین است، به آنها بیندیشید.»

پی نوشت ها:

«~ (Northwestern University Press,1967: Evanston,IL) 1. For theoretical background ,see Alfred Schutx ,The Phenomenology fo the Social World ~»

«~ .(Winstion,1985: Minneapolis) 2. See Jon D. Levenson,Siai and Zion ~»

۳)«~ Seleucids ~»(۳۱۲ ۶۴ قبل از میلاد)، سلسله ای از پادشاهان یونانی. (م)

۴)«~ Josephus ~»(۱۰۰ ۳۷)، تاریخ نگار رومی. (م)

۵)«~ Pliny ~»(۱۱۳ ۶۲)، تاریخ نگار رومی. (م)

۶)«~ Tacitus ~»(۱۲۰ ۵۶)، تاریخ نگار رومی. (م)

۷)«~ Suetonius ~»(قرن دوم پس از میلاد)، زندگینامه نویس و تاریخ نگار رومی. (م)

«~ ۴۸۷ ,PP.475 (Row, 1985 & PHarper :San Francisoc) ,P. 246; Harper,s Bible Dictionary , ed. Paul J.Achtemeier (Row,1980 & Harper: San Francisco) Dufour,Dictionary fl the New Testament 8. See Xaver Leon ~»

«~ .۱۴۰ PP. 131,(Hill, 1979 McGraw: New York) novel Man of Naxareth’75. For a good imaginative account, see Anthony Burgess ,PP.68 (s Sons, 1971′Charles Scribner :New York) The Proclamation fo Jesus : 9. See Joachim Jeremias, New Testament Theology ~»

.۱۰ «عید فصح»«~ (Passover) ~»جشنی است که یهودیان به مناسبت رهایی خود از اسارت و بندگی در مصر بر پامی کنند. (م)

«~ (ThirdPublications,1983 Mystic,CT; Twenty) P. 224. See also Gerard S.Sloyan,Jesus ni Focus,(Collins, 1979/Fontana :London) 11. Geza Vermes, Jesus the Jew ~»

«~ .۱۱۶,esPecially PP. 100 (westminster, 1978: Philadelphia) 12. SeeLucas Grollenberg , Jesus ~»

.۱۳ «شما»«~ (Shema) ~»کلمه ای است عبری به معنای «بشنو» .این کلمه در ابتدای آیه چهارم از باب ششم سفرتثنیه«~ (Deuteronomy) ~»آمده است. (م)

۱۴٫مثل یاد شده در انجیل لوقا«~ (Luke) ~»از این قرار است: «(۳۰) عیسی در جواب وی گفت مردی که ازبیت المقدس به سوی اریحا می رفت به دست دزدان افتاد و او را برهنه کردند و مجروح ساختند و او رانیم مرده واگذاردند و برفتند. (۳۱) اتفاقا کاهنی از آن راه می آمد، چون او را بدید از کناره دیگر رفت. (۳۲)همچنین شخصی لاوی نیز از آنجا عبور می کرد، نزدیک آمد و بر او نگریست و از کناره دیگر برفت. (۳۳)لیکن شخصی سامری که مسافر بود نزد وی آمد و چون او را بدید دلش بر وی بسوخت. (۳۴) پس پیش آمدو بر زخمهای او روغن و شراب ریخت، آنها را بست، او را بر مرکب خود سوار کرد، به کاروانسرای رسانید وخدمت او کرد. (۳۵) بامدادان چون روانه می شد دو دینار در آورد، به سرایدار داد و گفت این شخص را متوجه باش و آنچه بیش از این خرج کنی، در حین مراجعت به تو دهم. (۳۶) پس به نظر تو کدام یک از این سه نفر همسایه بود با آن شخص که به دست دزدان افتاد؟ (۳۷) گفت آنکه بر او رحمت کرد.عیسی وی راگفت برو و تو نیز همچنان کن.» (م)

۱۵٫آفریده شدن انسان «به صورت خدا» اشاره ای است به آیات ۲۶ و ۲۷ در باب اول سفر پیدایش : (۲۶) و خداگفت آدم را به صورت ما و موافق شبیه ما بسازیم تا بر ماهیان دریا و پرندگان آسمان و بهایم و بر تمامی زمین و همه حشراتی که بر زمین می خزند حکومت کند. (۲۷) پس خدا آدم را به صورت خود آفرید، آفریداو را به صورت خدا، ایشان را نر و ماده آفرید.» آفرینش انسان «به صورت خدا» یعنی انسان آن موجودی است که حکومت خدا را بر زمین متجلی می کند. (م)

«~ .۲۴۹ ,PP.231 (Helicon,1969: Baltimore) in Theological investigations,vol.6 ” ,eflections on the Unity of the Love of Neighbour and the Love of GodR» , ۱۶٫ See KarlRahner ~»

(۱۷) «کون»«~ (Koan) ~»در ذن بودیسم به گزاره ای متناقض نما«~ (Paradox) ~»اطلاق می شود که راهبان ذن بودیسم باتأمل درباره آن ذهن خود را عادت می دهند تا نهایتا متکی به خرد نباشد، بلکه به نوعی روشن بینی شهودی نایل شود. (م)

«~ .(Crossroad, 1980 :New York) and John Dominic Crossan, Cliffs of Fall,(Fortress , 1977 :P hiladelphia) 18. See Norman Perrin, Jesus and the Language of the kingdom ~»

۱۹٫نویسندگان مقاله در اینجا با استفاده از تشابه آوایی «صلیب»«~ (Cross) ~»و «اصل قضیه»«~ (crux) ~»، نوعی جناس ساخته اند. (م)

«~ .p.826,(Hall,1968 Prentice: Englewood Cliffs, NJ) in The Jetome Biblical Commentary ,vol.2 ed.R.Brown,J.Fitxmyer,and R.Murphy «,Pauline Theology » , ۲۰٫ Joseph A.Fitznyer ~»

«~ . p.113,(Westminster, 1980 :P hiladelphia) 21. Howard Clark Kee, Chiristian Origins in Sociological Perspective ~»

.۲۲ «سبت»«~ (Sabbath) ~»یک روز از ایام هفته است (از نظر یهودیان شنبه و از نظر مسیحیان یکشنبه) که برای عبادت و دست کشیدن از کار مقرر شده است. (م)

.۲۳ «کتیبه های بحر المیت» مجموعه ای از دستنوشته های عبری و آرامی اند که طی سالهای ۱۹۷۴ تا ۱۹۵۶ درغارهای نزدیک به بحر المیت کشف شدند.این دستنوشته ها برخی از متون عهد عتیق و نیز اسنادی را شامل می

شود که نحوه زندگی پیروان فرقه یهودیی که این کتیبه ها را نوشتند آشکار می کند. (م)

«~ .(Fortress, 1981 :P hiladelphia) 24. Christian Origins in Sociological Perspective , P.138. See also Jack Dean Kingsbury, Jesus Christ in Matthew, Mark, and Luke ~»

.۲۵ «به شما دانستن سر ملکوت خدا عطا شده، اما به آنان که بیرون اند همه چیز به مثلها می شود.» (م)

.۲۶ «(۲) و بعد از شش روز عیسی پطرس و یعقوب و یوحنا را برداشت و ایشان را تنها بر فراز کوهی به خلوت برد و هیئتش در نظر ایشان متغیر گشت (۳) و لباس او درخشان و چون برف به غایت سفید گردید، چنان که هیچ گازری بر روی زمین نمی تواند چنان سفید کند (۴) و الیاس با موسی بر ایشان ظاهر شدند و با عیسی گفتگو می کردند. (۵) پس پطرس ملتفت شد و به عیسی گفت ای استاد بودن ما در اینجا نیکوست، پس سه سایبان می سازیم، یکی برای تو و دیگری برای موسی و سومی برای الیاس. (۶) از آن رو که نمی دانست چه بگوید چون که هراسان بودند . (۷) ناگاه ابری بر ایشان سایه انداخت و آوازی از ابر در رسید که این است پسر حبیب من، از او بشنوید. (۸) ناگهان گرداگرد خود نگریستند و جز عیسی تنها با خود هیچ کس را ندیدند (۹) و چون از کوه به زیر می آمدند ایشان را قدغن فرمود که تا پسر انسان از مردگان برنخیزد، از آنچه دیده اند کسی را خبر ندهند.» (م)

.۲۷ «هر آینه به شما می گویم تا جمیع این حوادث واقع نشود، این فرقه نخواهند گذشت.» (م)

.۲۸ (۲۹) عیسی جواب فرمود هر آینه به شما می گویم کسی نیست که خانه یا برادران یا خواهران یا پدر یا مادریا زن یا اولاد یا املاک را به جهت من و انجیل ترک کند، (۳۰) جز اینکه الحال در این زمان صد چندان یابد ازخانه های و برادران و خواهران و مادران و فرزندان و املاک با زحمات و در عالم آینده حیات جاودانی را.» (م)

.۲۹ (۱۹) پس هر کس که یکی از این احکام کوچکترین را بشکند و به مردم چنین تعلیم دهد در ملکوت آسمان کمترین شمرده شود، اما هر کس که به عمل آورد و تعلیم دهد او در ملکوت آسمان بزرگ خوانده خواهدشد، (۲۰) زیرا به شما می گویم تا عدالت شما بر عدالت کاتبان و فریسیان افزون نشود، به ملکوت آسمان هرگز داخل نخواهید شد.» (م)

.۳۰ «دختر صهیون را گویید که اکنون پادشاه تو نزد تو می آید…» (م)

.۳۱ «پس بروید و همه امتها را شاگرد سازید و ایشان را به اسم اب و ابن و روح القدس تعمید دهید.» (م)

.۳۲ «و ایشان را تعلیم دهد که همه اموری را که به شما حکم کرده ام حفظ کنند و اکنون من هر روز تا انقضای عالم همراه شما هستم، آمین.» (م)

.۳۳ «(۱۵) و اگر برادرت به تو گناه کرده باشد برو و او را میان خود و او در خلوت الزام کن، هر گاه سخن تو راگوش گرفت برادر خود را دریافتی (۱۶) و اگر نشنود یک یا دو نفر دیگر با خود برادر تا از زبان دو یا سه شاهد هر سخنی ثابت شود (۱۷) و اگر سخن ایشان را رد کند به کلیسا بگو و اگر کلیسا قبول نکند، در نزد تومثل خارجی یا باجگیر باشد. (۱۸) هر آینه به شما می گویم آنچه بر زمین بندید در آسمان بسته شده باشد وآنچه بر زمین گشایید در آسمان گشوده شده باشد. (۱۹) باز به شما می گویم هر گاه دو نفر از شما در زمین درباره هر چه که بخواهند متفق شوند، هر آینه از جانب پدر من که در آسمان است برای ایشان کرده خواهدشد، (۲۰) زیرا جایی که دو یا سه نفر به اسم من جمع شوند، آنجا من در میان ایشان حاضرم.» (م)

«~ ۱۶۷ especially PP. 166,(Paulist, 1979: New York) 34. See Raymond E. Brown,The Community of the Beloved Disciple ~»

«~ .۵۷۹ ibid.,PP. 533,”Gnosticism” ,532, and J.Doresse ,PP. 495 (E. J.Brill, 1969 :Leiden) Historia Religionum,ed.C.J.Bleeker and G.Widengren,vol.1 “,Hellenistic Religions ” , 35. On the Hellenistic religions and Gnosticism, see M.J Vermaseren ~»
منابع مقاله:
مجله ارغنون، شماره ۶/ ۵، د.ل.کارمدی، ج.ت.کارمدی ؛

ترجمه: حسین پاینده
پایگاه حوزه

شيخ ابوسعيد ابوالخير

2011-01-12T19:50:00.000+03:30

كتاب (شرح حال ابوسعيد) و وضعيت صحن شاه نعمت‏الله ولى به انضمام كتاب صالحيه در زمان ارشاد حضرت استادى نگاشته شده است .

كتاب صالحيه به انضمام شرح حال ابوسعيد تقريرات كيوان است كه به كتابت «ميرزا فتح‏الله خان جلالى» كه از مريدان كيوان بود مى‏باشد .

نسخه‏اى در دسترس اين ناچيز است كه «محمد مهدى گلپايگانى» در سنه 1330 ه .ق. شرح حال ابوسيعد و وضعيت صحن شاه نعمت الله را با خط خود از روى كتابت ميرزا فتح الله خان جلالى رونويسى نموده و فهرست مطالب كه همان فهرست كتاب صالحيه است در اين نسخه آمده است .كتاب حاضر عيناً بدون كم و كاست و بدون ويرايش از روى اين نسخه مى‏باشد .

ملاعلى گنابادى (نورعليشاه ثانى) كتاب فوق را با حذف شرح حال ابوسعيد و وضعيت صحن شاه نعمت‏الله به نام پسرش «حاج شيخ محمد حسن» (صالح عليشاه) معرفى نمود كه كتاب صالحيه با خط صالح عليشاه رونويسى شد و به طبع رسيد .

شرح حال ابوسعيد ابوالخير و نحوه سلوك وى در حقيقت ،شرح حال و كيفيت روحى كيوان است كه سرشار از مطالب و نكات شريف درويشى است .

در متن كتاب با رباعيات و اشعارى روبرو مى‏گرديم كه بعضى از ابوسعيد و برخى از كيوان و چند رباعى از ديگر عرفا است كه كيوان همه را اعم از رباعى و حكايات منتسب به ابوسعيد نموده و بدين بهانه مطالب عرفانى را شرح داده است و حضرت ايشان در انجام ختم رباعيات دستور عام داده كه براى برآوردن حاجات و رفع مشكلات سفارش نموده‏اند و اين خود نكته‏اى است كه با وجود اعراض ايشان از مسند ارشاد و باقى ماندن اين اثر ،ضامن اجراى دستور ايشان ،سيطره و قدرتى است كه روح پر فتوحشان دارد .

در حاشيه كتاب سعى شده معانى لغاتى كه امروزه متداول نيست به وسيله اين ناچيز بيان شود .

در خاتمه مقدمه را با نام حضرت ايشان كه به استنباط روحى اين ناچيز قبل از تولد در محضرشان بوده و پس از مرگ با ايشان خواهم بود به پايان مى‏برم .

بدرم زَهره زُهره ،خراشم ماه را چهره‏

بگيرم ز آسمان مهره چو او كيوان من باشد

    نورالدين چهاردهى

آن فانى مطلق ،آن باقى بر حق ،آن محبوب الاهى آن معشوق نامتناهى ،آن نازنين مملكت ،آن راستين معرفت ،آن عرش فلك سير قطب عالم ابوسعيد ابوالخير «ره» .

پادشاه عهد بود بر جمله اكابر دين و مشايخ طريقت و كس بدو نرسيده الا به بزرگى او معترف شده و از هيچ كس چندان رياضات و كرامات مشاهده نشد كه از او و هيچ شيخ را چندان اشراف نبود كه او را در انواع علوم به كمال بود و گويند كه در ابتداء قرب سى هزار بيت از اشعار عرب خوانده بود و در تفسير و فقه و احاديث و علوم طريقت و حقيقت حظى وافر داشت و در عيوب نفس ديدن و مخالفت هوا كردن به اقصى الغايه بود و در فقر و فنا و ذل و تحمل شأنى عظيم داشت و در لطف و سازگارى آيتى بود و از اين جهت گفته است كه هر جا سخن ابوسعيد رود همه وقت‏ها خوش شود زيرا كه از ابوسعيد هيچ نمانده است و پدر او عطار بود ابوالخير نام وقتى به جهت خودسرائى ساخت و همه در و ديوار آن را صورت محمود و پيلان او بنگاشت ،بوسعيد طفل بود ؛گفت :«بابا از براى من هم خانه‏اى بساز ساخت ،او بر در و ديوار آن خانه همه الله الله بنوشت ،پدرش گفت :«اين چرا مى‏نويسى ؟» گفت :«تو در سراى خود نقش سلطان خود نگاشته‏اى من نيز در خانه خود نام سلطان خود مى‏نويسم ،پدرش را وقت خوش شد و از آنچه كرده بود پشيمان گشت و آن همه نقش‏ها محو كرد و دل بر كار شيخ نهاد ،شيخ گفت :«آن وقت كه قرآن مى‏آموختم پدرم مرا به نماز آدينه برد ،در راه شيخ ابوالقاسم بشير كه از كبار مشايخ بود ،پيش آمد و گفت :«كه ما نمى‏توانستيم رفت كه ولايت را خالى مى‏ديديم و اين درويشان ضايع مى‏ماندند اكنون كه اين فرزند را ديدم ،ايمن گشتم كه عالمى را از اين كودك نصيب خواهد بود .» پس گفت :«چون از نماز فارغ شوى او را پيش من آور .» پدرم مرا به نزديك او برد ،بنشستيم و طاقى در صومعه او بود نيك بلند ،پدر مرا گفت :كه مرا بر كتف برگيرد كه تا قرصى كه در آن طاق است فرو گيرم ، پدر مرا برگرفت و من آن قرص را برگرفتم ،قرصى بود جوين و چنان گرم بود كه دست مرا از گرمى آن خبر نبود .پس شيخ چشم پرآب كرده آن را از من گرفته دو نيمه كرد و نيمه به من داد و گفت :«بخور» و نيمه خود بخورد .و پدر مرا از آن هيچ نصيب نداد .

پدرم گفت :«چونست كه ما را از آن تبرك نصيب نكردى ؟» شيخ گفت :«سى سال است تا اين قرص را بر اين طاق نهاده‏ام و ما را وعده كرده‏اند كه اين قرص در دست هر كس گرم شود ختم اين حديث بر وى خواهد بود .اكنون تو را بشارت باد كه اين كس پسر تو خواهد بود .»

پس اين كلمه مراياد داد و گفت :«لئن تردّ همتك مع الله طرفة عينٍ خير لك مما طلعت عليه الشمس .» (اگر يك طرفة العين همت خود را با حق دارى بهتر از آنكه مملكت روى زمين از آن تو بود) پس باز مرا گفت :«كه خواهى كه سخن خداى گويى؟»گفتم :«خواهم گفت» پيوسته در خلوات مى‏گوى و بگو رباعى :

من بى تو دمى قرار نتوانم كرد                             و احسان تو را شمار نتوانم كرد

گر بر تن من زبان شود هر موئى                           يك شكر تو از هزار نتوانم كرد

و ما همه روز اين مى‏گفتيم تا به بركت اين در كودكى راه حق بر ما گشاده گشت و گفت :يك روز از دبيرستان مى‏آمديم ،نابينايى بود ،مرا پيش خود خواند و گفت : «چه كتاب مى‏خوانى ؟»گفتم فلان كتاب ،گفت :«مشايخ گفته‏اند حقيقةالعلم ما كَشَفَ على‏السرائر» .و ما نمى‏دانستيم كه حقيقت را معنى چيست و كشف چه باشد تا بعد از شصت سال خدا ما را معلوم گردانيد .

پس شيخ بعد از آن به مرو رفت و پنج سال پيش امام قفال تحصيل كرد ،چنانكه همه شب در كار بود و همه روز در تكرار تا يك روز به درس آمد چشم‏ها سرخ كرده ، قفال گفت :«بنگريد تا اين جوان شبانه در كار بوده» و بدو گمان بد برد .پس به شب او را گوش داشتند ،ديدند كه خود را نگونسار كرده و ذكر مى‏گفت و خون از بينى و چشم او مى‏آمد ،كه روزى ديگر استاد از آن معنى با او كلمه‏اى بگفت شيخ از مرو برفت و به سرخس آمد و با ابوعلى زاهد تعلق گرفت و يك سبق سه روز بگرفتى و آن سه روز در عبادت بودى گفت :«يك روز مى‏رفتم لقمان سرخسى را ديدم بر تلى خاكستر نشسته و پاره بر پوستين مى‏دوخت و ابريشمى چند بر چوبى مى‏بست كه اين رباب است و گرداگرد او از نجاست و او از عقلاء مجانين بوده است ،چون مرا ديد پاره‏اى نجاست بشوريد و بر من انداخت ،من سينه پيش او نهادم و آن را به خوشى قبول كردم پس پاره‏اى رباب بزد و گفت :«اى پسر بر اين پوستين دوختمت». گفتمش :«حكم تو راست» .بخيه‏اى چند بزد و گفت :«براينجا دوختمت» .

پس برخاست و دستم بگرفت و با خود مى‏برد .در راه پير ابوالفضل حسن كه يگانه عهد بود ،پيش آمد و گفت :«يا ابوسعيد راه تواين است كه مى‏روى ،راه خود رو .»

پس لقمان دستم به دست او داد و گفت :«بگير او از آنِ شماست .» پس من بدو تعلق كردم و او گفت :«124هزار پيغمبر مقصود همه آن بود كه خلق بگويند الله و او را باشند .كسانى كه سمعى داشتند اين كلمه را چندان متذكر شدند تا همه اين كلمه گشتند و در اين كلمه وجود خود را محو و مستغرق نمودند .

شيخ گفت :«اين سخن ما را صيد كرد» .ديگر روز كه به درس آمديم بوعلى تفسير آيه «قل الله ثم ذرهم» مى‏گفت ،در آن ساعت درى در سينه ما گشادند و ما را از ما بستدند .امام ابوعلى آن تغيير در ما بديد ،پرسيد كه :«دوش كجا بودى ؟»

گفتم :«نزد پير شديم ،او را ديديم كه واله و متحير اين كلمه گشته بود» .پس روز ديگر به خدمت پير ابوالفضل شدم ،پير چون مرا ديد فرمود :«ع[1] مستك شده همى ندانى ،پس و پيش اى ابوسعيد درآى و بنشين كه اين كلمه با تو كارها دارد» . شيخ گفت :«مدتى در تذكر اين كلمه بودم» .

روزى ابوالفضل گفت :«لشكرهاى حق به سينه تو تاختن آرد ،پس گفت :تو را بردند ،برخيز و خلوت طلب كن» .

شيخ گفت :مابه مهنه باز آمديم و هفت سال در كنجى بنشستيم و پنبه در گوش نهاده و پيوسته مى‏گفتيم «الله الله» هر گاه كه خوابى يا غفلتى درآمدى سياهى با حربه آتشين از پيش محراب پديد آمدى و با هيبت تمام بانگ بر من زدى و گفتى «قل هوالله» تا وقتى كه همه درون‏هاى ما بانگ در گرفت كه «الله الله» و در اين مدت جامه من پيراهنى بود ،هر گاه بدريدى پاره‏اى بر وى بدوختمى تا آنكه ده من شده بود و هفت سال پيوسته صائم بودم و هر از سه روز به يك قرص جوين روزه گشادمى و شب و روز نخفتمى و به هر نماز فريضه غسلى كردمى ،بعد از هفت سال از خلوت برآمدم و رو به صحرا نهادم و پيوسته در تذكر آن كلمه بودم و در صحرا گياه مى‏خوردم و مدت يك ماه در صحرا گم شدم پدرم مرا مى‏طلبيد و به خانه مى‏برد .

نقل است كه پدر شيخ گفت :كه من شبى در سراى به زنجير كردمى و گوش داشتمى تا بوسعيد بخفتى ،چون او سر باز نهادى گفتى كه خفت و چون سحرگاه برمى‏خاستم بوسعيد را نمى‏ديدم ،شبى برخاستم او را نديدم و هم چنان زنجير در سراى بسته بود ،متحير شدم ،چند شب گوش داشتم ،صبح از در درآمدى آهسته در جامه خواب رفتى و من به روى او نمى‏آوردم كه تو كجا مى‏روى و چه مى‏كنى .آخر شبى خود را بيدار داشتم چون پاسى از شب گذشت ديدم از خانه بيرون رفت من نيز بر عقبش برفتم تا به رباطى كهن رسيد خانه‏اى در آن رباط بود در آن خانه شد و در فراز كرد و چوبى عقب در نهاد من از روزن نگاه مى‏كردم در گوشه آن خانه چاهى بود ،ديدم رسنى[2] در پاى خود بست و يك سر رسن بر چوبى كه بر لب آن چاه نصب كرده بود بست و خود را معلق در چاه بياويخت و قرآن ابتداء كرد و تا سحرگاه ختم قرآن نمود آنگاه از چاه برآمد و در رباط [3] مشغول وضو شد .

من پيش از او به خانه باز آمدم و خفتم .او از پس من درآمد و به قاعده هر شب در جامه خواب خود رفت و آرام گرفت .پس من برخاستم و خود را از او دور داشتم و چنانكه معهود بود او را بيدار كردم و به نماز جماعت رفتيم و بعد از آن چند شب او را گوش داشتم ،هم چنان مى‏كرد .

چندانكه روزها توانستى خدمت درويشان نمودى و مبرز[4] پاك كردى و دريوزه كردى براى درويشان و اگر او را در مطلبى اشكالى واقع مى‏شدى در حال به سرخس رفتى معلق در هوا ميان زمين و آسمان و آن مشكل را از پير ابوالفضل پرسيدى .

روزى يكى از مريدان ابوالفضل وى را گفت :كه گاهى ابوسعيد را مى‏بينم پروازكنان مى‏آيد ،در ميان آسمان و زمين ،ابوالفضل گفت :تو آن به چشم خود ديدى ؟گفت ديدم .گفت :تا نابينا نشوى نميرى و او در آخر عمر نابينا شد .

پس يك بار شيخ را پيرابوالفضل پيش باز آمد و گفت :اكنون كار تو تمام شد در مهنه[5] قرار گير و خلق را به خداى بخوان .

پس شيخ هفت سال ديگر در بيابان گم شد و در آن مدت گل گز و خار مى‏خورد و با سباع[6] نشست و برخاست مى‏كرد و گرما و سرما در او اثر نمى‏كرد تا آنكه ناگاه‏ بادى و دمدمه‏اى برخاست نزديك شد كه وى را ضرر رساند ،دانست كه از سرّى خالى نيست روى باز پس كرد آمد تا به دهى خانه‏اى بود و پيرزنى و پيرمردى آتش كرده طعامى ساخته .

شيخ سلام كرد و گفت :مهمان خواهيد ؟گفتند :خواهيم .شيخ درون خانه شد و به غايت سرما بود طعامى بخورد و بخوابيد در خواب كسى به شيخ گفت :كه چند سال است تا گل گز مى‏خورى هرگز از تو هيچ كس چنين نياسود برو كه ما بى‏نيازيم در ميان خلق شو تا از تو آسايشى به دلى رسد .

شيخ به مهنه باز آمد و او را چندان قبول پديد آمد و چندان خلق بر دست او توبه كردند كه وصف نتوان كرد و همسايگان همه خمر[7] بريختند و كار به جايى رسيد كه گفت :پوست خربزه كه از دست ما بيفتادى بيست دينار از يكديگر مى‏خريدندى و يك روز ستور[8] ما فضله بينداخت خلق فضله او را بر سر و روى يكديگرمى‏ماليدند و ما جمله كتاب‏ها در خاك كرديم بر سر آن دكانى ساختيم كه اگر بخشيدمى يا بفروختمى ديدن منت بودى يا امكان رجوع به مسئله و پس از آن ما را به ما نمودند كه آن ما نبوديم آوازى آمد از گوشه مسجدى كه «اولم يكف بربك» آيا كافى نيست تو را خداى تو ؟يعنى كافى است .

پس از آن ندا نورى در سينه ما پديد آمد و حجاب‏ها برخاست تا هر كه ما را قبول كرده بود رد كرد تا بدانجا رسيد كه خلق هجوم كردند و به قاضى شدند و به كافرى و زنديقى ما گواهى دادند و ما را از شهر بيرون نمودند و ما به هر زمين و هر جا كه رفتيم گفتند اين مردود منافق را بيرون كنيد كه از شومى او گياه در زمين ما نخواهد روئيد و از آنجا به جايى ديگر مى‏رفتم ،در هيچ جا مرا فارغ نمى‏گذاردند تا روزى در مسجدى نشسته بودم ،زنان همسايه آن مسجد بر بام آمدند بر سر ما ريختند .پس ندا آمد «اولم يكف به ربك» ما را حالى دست داد تا جماعتيان از جماعت باز ايستادند و مى‏گفتند اين مرد ديوانه شد .

چون كار ما به راندن رسيد ،به حدى شد كه هر پيرزنى رُشت[9] و خاكستر و كثافت داشتى صبر مى‏كردى تا هر جا به ما رسيدى بر سر ما ريختى و چون كار به خواندن رسيد ،چنان شده بود كه اگر در همه جهان واقعه‏اى افتادى ،جز به ما گشاده نمى‏شدى و ما در هر دو حال حق را مى‏ديديم و محو در او بوديم و هيچ چيز به نظر ما در نمى‏آمد .

بعد از آن ما را تقاضاى شيخ ابوالعباس قصاب پديد آمد كه بقيه مشايخ بود پير ابوالفضل وفات يافته بود ،در قبضى عظيم مى‏رفتم ،در راه پيرى ديدم كه كشت همى كرد .او را سلام كردم و از قبض خود شكايت نمودم ؟گفت :اگر خدا عالم را پر از ارزن كند و مرغى بيافريند كه هر هزار سال يك دانه از آن ارزن خورد ،آنگاه كسى بيافريند و سوز اين معنى و درد طلب در سينه وى نهان گرداند و فرمايد كه تا اين مرغ اين عالم را از ارزن پاك نكند تو به مقصود نخواهى رسيد و در اين سوز و درد خواهى بود ،هنوز از فضل خود او را وعده زود داده باشد .از اين سخن قبض ما برخاست و واقعه ما حل شد .

پس شيخ به آمل شد پيش ابوالعباس قصاب و مدتى آنجا بود و ابوالعباس او را در برابر خانه خود خانه‏اى داد و شيخ در آن خانه پيوسته به مجاهده و ذكر مشغول بود و چشم بر شكاف در مراقب احوال خود و ابوالعباس بود .

يك شب ابوالعباس فصد[10] كرده بود رگش گشاده شد و جامه‏اش پر خون گشت‏ شيخ ابوسعيد آمد و آب آورد و دست او بشست و بايستاد و جامه او بستد و جامه خود بدو داد و ابوالعباس در پوشيد و بر سر زاويه شد .شيخ با جامه ابوالعباس نمازى كرد و بر ريسمان افكند و هم در شب خشكيد بماليد و فرا نورديد و پيش ابوالعباس برد اشارت كرد كه تو را در بايد پوشيد او به دست خود در بوسعيد پوشانيد .

بامداد اصحاب نگاه كردند جامه بوسعيد در بر شيخ و جامه شيخ در بر بوسعيد ، تعجب كردند .ابوالعباس گفت :دوش جمله نثارها كه رفت نصيب اين جوان مهنه كى آمد ،مباركش باد .پس بوسعيد را گفت : بازگرد و به مهنه شو تا روزى چند اين علم شيخى بر در سراى تو زنند .

شيخ به حكم اشارت بازگشت با صد هزار فتوح و چون به مهنه رسيد ،ابوالعباس وفات كرد .فى‏الجمله تا به چهل سالگى رياضات سخت كشيد چنانكه آن وقت كه نكاح كرده بود ،دو فرزندش پديد آمد هم در كار بود تا به حدى كه گفت :آنچه ما را مى‏بايست كه حجاب كلى مرتفع گردد و بستگى برخيزد و رستگى پيش آيد ، حاصل نمى‏شد .

شبى در جماعت خانه و با مادر ابوطاهر گفتم :تا پايم به رشته محكم به ميخى باز بست و مرا نگونسار كرد و خود برفت و در ببست و ما قرآن آغاز كرديم گفتيم ختمى كنيم ،سود نخواهد داشت هم چنين خواهيم بود ما را از اين حديث مى‏بايد چشم خواه باش خواه نه ،پس خون از چشم‏هايم روان شد و بر زمين مى‏ريخت و من قرآن مى‏خواندم تا رسيدم به آيه «فسيكفيكهم الله» در حال آن حديث فرود آمد و مقصود نقد ما حاصل شد .

مادر بوطاهر را آواز دادم تا مرا از چاه كشيد و گفت :كوهى بود بس بلند در زير آن غارى بود چنانكه هر كه فرو نگريستى از هوش برفتى با نفس گفتم كه تو را بر سر اين كوه مى‏برم اگر بخسبى از آنجا فرو افتى ،پس رفتم و قرآن آغازيدم ،چون ختم شد به سجود رفتم خوابم برد ،فرو افتادم چون بيدار شدم خود را در هوا ديدم زنهار خواستم خدا مرا بر سر كوه فرود آورد و گفت :ما از ابتدا هيجده چيز بر خود واجب كرديم و هيجده هزار عالم را از خود دور كرديم .

روزه بر دوام داشتيم و از حرام پرهيز كرديم ،ذكر بر دوام گفتيم و همه شب بيدار بوديم و پهلو بر زمين ننهاديم و تكيه بر جايى نزديم و خواب جز نشسته نكرديم و روى از قبله نگردانديم و در هيچ مرد و زن ننگريستيم و در محراب نگاه كرديم و گدايى نكرديم و در همه احوال قانع بوديم و در تسليم نظاره بوديم و پيوسته در مسجد نشستيم و در بازار نشديم و هر شبانه روزى يك ختم قرآن كرديم و در بينايى كور بوديم و در شنوايى كر و در گويايى گنگ .نام ديوانگى بر ما نهادند ،روا داشتيم و هر حديث كه از حضرت رسالت «ص» شنيده بوديم بجا آورديم چنانكه شنيديم كه در حرب اُحد جراحتى يافته بود بر سر انگشتان پاى دو ركعت نماز كرد ،ما نيز به حكم متابعت بر سر انگشتان پا چهار صد ركعت نماز كرديم و هر چه از فرشتگان نقل كردند از انواع عبادات به همه قيام نموديم تا شنيديم كه بعضى نگونسار عبادت مى‏كنند ،ما نيز چندى به موافقت ايشان سر نگونسار ختم قرآن كرديم .

نقل است كه يك روز در زير درخت بيدى فرود آمده و خيمه زده و كنيزكى ترك پايش مى‏ماليد و قدح‏هاى شربت بر بالينش نهاده و مريدى را پوستينى از پوست ناساخته پوشيده بود و كوفته در آفتاب ايستاده بود آن روز بسيار گرم بود و آفتاب بر آن پوستين مى‏تافت و استخوان‏هاى آن مريد از حرارت هوا آب شده و عرق از وى مى‏ريخت و ديگر طاقتش نماند ،در خاطرش گذشت كه بار خدايا او بنده در چنين عزتى و من بنده چنين مضطر و عاجز .در حال شيخ گفت :اى جوان اين درخت را مى‏بينى هشتاد ختم قرآن نگونسار بر اين درخت كرده‏ام .

    «مريد را پرورش چنين بايد داد» .

نقل است پسر رئيس را در مجلس شيخ وقت خوش شد و درد اين حديث دامنش بگرفت مبلغ زر و سيمى كه داشت همه در راه شيخ نهاد ،شيخ هم در آن روز جمله بر درويشان نفقه كرد كه هرگز چيزى ننهادى براى فردا و آن جوان را روزه بر دوام و نماز شب فرمود و سالى خدمت مبرز پاك كردن و كلوخ استنجا [11]تراشيدن‏ به او امر كرد و يك سال هم خدمات درويشان و حمام تافتن و يك سال هم دريوزه فرمودش .

مردم به رغبت تمام زنبيل او پر مى‏كردند كه معتقد بودند تا چندى كه برآمد در چشم مردم خوار شد و هيچ به او نمى‏دادند و شيخ هم يك سال بود تا اصحاب را گفته بود كه بدو التفات نكنند و او را از خود برانند و جفا كنند و او همه روز از ايشان مى‏رنجيد ،اما شيخ با او نيك بود .

بعد شيخ نيز او را در رنجانيدن گرفت و بر سر جمع سخن سرد مى‏گفت و مى‏راند و او هم چنان مى‏آمد .پس چنان اتفاق افتاد كه سه روز متوالى به دريوزه شد و مويزى به او ندادند و او در اين سه روز هيچ نخورده و روزه نگشاده بود كه شيخ در خانقاه سپرده بود كه هيچش ندهند و شب چهارم در خانقاه سماعى بود و طعام‏هاى لطيف پخته بودند .

شيخ مطبخى را گفت :تا او را هيچ ندهد و اهل سفره را گفت :تا او را راه ندهند پس اهل سفره او را جاى ندادند ،او بر پا مى‏بود و شيخ و اصحاب در او ننگريستند چون نان بخوردند ،شيخ را چشم بر وى افتاد گفت :اى ملعون مطرود بدبخت چرا از پى كارى نروى ،چون افتادى با ما شرم نمى‏دارى ؟از تو هيچ نخواهد آمد تو را قدرى ننهاده‏اند ،اين بار اگر به خانقاه درآئى بفرمايم تا چندان عصا بر سرت زنند كه كشته گردى و بانگ بر اصحاب زد كه اين شوم را بيرون كنند ،پس آن جوان را در غايت ضعف و شكستگى بيرون كردند و بزدند و در خانقاه به بستند .

آن جوان نقطه‏اى درد و شكستگى گشته و سيلاب خون از ديدگان گشاده و اميد كل از خلق منقطع كرده و مال و جاه و قبول نمانده دين به دست نياورده و دنيا پاك در باخته و از شيخ و اصحاب سخن‏هاى سخت و سرد شنيده و در غايت سستى و ضعف و گرسنگى و بى حالى و اشك‏ريزان در مسجدى خراب شده رو بر خاك نهاد و گفت :«الهى مى‏دانى و مى‏بينى كه چگونه رانده شده‏ام كه هيچ كس مرا نمى‏پذيرد و مرا هيچ جايى نيست ،هيچ غمخواره نمانده الّا در تو و بسى ناليد و زار زار گريست و زمين به خون چشم خود آغشته مى‏كرد تا سحر بدان طريق در زارى و گريه بود . ناگاه نسيم عنايت ازلى وزيدن گرفت و دولت ابدى در رسيد و آن نور و حديث در دل او فرود آمد و آنچه مى‏طلبيد رو نمود .

سحر شيخ در خانقاه با اصحاب فرمود كه شمع‏ها برگيريد كه ما را بايد به زيارت آن جوان رفتن .اصحاب شمع‏ها برگرفتند و شيخ مى‏رفت تا بدان مسجد رسيد جوان را ديد در سجده و زمين از آب چشمش تر شده ،شيخ روى خود بر پاى آن جوان نهاد و اشك باريد ،جوان سر برداشت و از پس بنگريست .شيخ و اصحاب را ديد .گفت :«اى شيخ مرا چه بشولى ؟» .شيخ گفت :«تنها مى‏بايدت خورد» .

گفت :«اى شيخ آخر دلت داد كه مرا آن همه جفا گفتى ؟» .

شيخ گفت :«از جمله خلق اميد بريده بودى ،از اصحاب نيز خوى باز كرده بودى وليكن به مراعات ما زنده بودى و همين يك بت در راه تو مانده بود و حجاب ميان تو و خداى ،بوسعيد بود و آن بت ،چنين مى‏توانستن شكست .اكنون برخيز كه مباركت باد .

نقل است از حسن مؤدب كه خادم خاص شيخ بود .گفت در ابتدا در نيشابور بودم ،بازرگانى آوازه شيخ شنيد ،به مجلس او رفت .چون چشم شيخ بر او افتاد گفت :«بيا كه با سر زلف تو كارها دارم .»

بازرگان گفت كه من ندانستم چه مى‏گويد و منكر صوفيان بودم .پس در آخر مجلس از جهت درويشى جامه‏اى خواست مرا در دل افتاد كه دستار بدهم .پس با خود گفتم كه مرا از آمل به هديه آورده‏اند ،ده دينار قيمت دارد ،تن زدم .

ديگر باره شيخ بگفت ،باز در دلم گذشت كه بدهم ،باز پشيمان شدم تا چهارم بار كسى در پيش من نشسته بود .گفت شيخا خدا با بنده سخن گويد ؟گفت بلى .

براى دستار طبرى چهار بار با اين مرد كه در پهلوى تو است سخن گفت و او مى‏گويد ندهم كه بهاى اين ده دينار است و از آمل مرا هديه آورده‏اند .پس چون اين سخن شنيدم لرزه بر اندامم افتاد ،پيش شيخ رفتم و جامه بيرون كردم و هيچ انكار در دلم نماند و هر مال كه داشتم در راه شيخ باختم .

نقل است كه پيرى گفت :در جوانى به تجارت به دمشق رفتم ،در راه مرو چنانكه عادت كاروانى بود از پيش مى‏رفتم ،پس خواب بر من غلبه كرد ،از راه يك سو شدم و بخفتم .كاروان در گذشت و من در خواب بماندم تا آفتاب بلند شد ،از خواب برآمدم ،هيچ اثر كاروان نديدم و همه راه ريگ بود .پس قدرى راه برفتم راه گم كردم و مدهوش شدم عاقبت عقل به خود باز آوردم و يك طرف اختيار كرده رفتم و تشنگى و گرسنگى در من اثر كرد و گرمائى عظيم بود ،صبر كردم و تا به شب رفتم . چون روز شد صحرايى ديدم پر خار و هيچ جا آبادى و آب نبود و تشنگى و گرسنگى و گرمى به نهايت رسيده ،تن بر مرگ نهادم و بس جهد كردم و خود را بر بالاى تلى رساندم ،گرد بر گرد صحرا مى‏نگريستم تا آبادانى يا آبى يا خانه تركمانى يابم از دور سبزه‏اى ديدم قوى دل شده گفتم چون سبزه بود ،آبى نيز بود ،روى بدانجا نهادم چشمه ديده خوردم وضو و نماز كردم و قدرى از آن گياه خوردم و يك شبانه روز آنجا بودم آنگاه از بيم جانوران بر سر تل ريگ كوى بكندم و خاشاك گرد كرده دور خود نهادم و ميان آن خاشاك نشسته به همه جانب مى‏نگريستم و كسى مرا نمى‏ديد تا وقت زوال يكى پديد آمد رو بدان آب نهاد چون نزديك آمد مردى ديدم بلند بالا و سفيد پوست و فراخ چشم و محاسن كشيده و مرقعى در بر و عصا و ابريقى در دست ،سجاده بر دوش ،كلاه صوفيانه بر سر و جمجمه[12] در پا و نورى‏ از روى او ساطع ،در لب آب سجاده بيفكند وضو و نماز كرد و برفت .

من خود را ملامت كردم كه چرا سخن نگفتم .نماز ديگر باز آمد و من گستاخ شده بودم ،آهسته پيش او شدم ،گفتم براى خدا مرا فرياد رس كه از نيشابورم و از كاروان دور مانده‏ام و بيم هلاكت است .او سر در پيش افكند و برخاست و دستم بگرفت و به آن صحرا اشارتى كرد ،شيرى پديد آمد و او را خدمت كرد و بايستاد .

او دهان در گوش شير نهاد و چيزى بگفت ،پس مرا بر شير نشانيده موى گردن شير را به دستم داد و گفت :«هر دو پا در زير شكم شير محكم دار و چشم بر هم نه و هيچ باز مكن و دست سخت دار و هر جا كه شير بايستد تو از وى فرود آى من چشم بر هم نهادم شير برفت و يك ساعت را بايستاد ،از شير فرود آمده راهى ديدم قدمى چند برفتم ،كاروان را ديدم آنجا فرود آمده ،سخت شاد شدم و با ايشان به بخارا رفته پس به نيشابور آمدم و به دكان بنشستم و چند سال بر اين بگذشت .

يك روز به در خانقاه مى‏گذشتم ،انبوهى ديدم .پرسيدم چه بوده است ؟گفتند شيخ ابوسعيد آمده و مجلس مى‏دارد .رفتم ديدم همان مرد بود كه مرا بر شير نشانيد چون مرا ديد گفت :هان نشنيده‏اى كه هر چه در ويرانى بينند در آبادانى باز نگويند . من نعره زده ،بى هوش بيفتادم چون به خود باز آمدم مجلس تمام شده بود و درويشى نشسته سر من در كنار گرفته .

پس شيخ فرمود :نزديك بيا رفتم و در پاى شيخ افتادم .فرمود عهد كن تا من زنده باشم اين سخن با كس نگويى ،من قبول كردم .

نقل است كه زنى در نيشابور بود .آيش بيگى نام عابده زاهده از خاندان بزرگ و مردم بدو تقرب كردندى و چهل سال بود كه پا از سر به در ننهاده و دايه‏اى داشت كه خدمتش مى‏كرد.

چون شيخ به نيشابور آمد و كراماتش منتشر شد ،آن زن دايه را فرستاد به مجلس شيخ .شيخ اين رباعى را مى‏خواند :

مـن دانكـى و نيــم داشتـــم حبـــه كــــــم‏                    دو كـــوزه مى‏خريـــدم حبـه كــم‏

بر بربط من نه زير مانده است و نه بم‏                   تا كى گويى قلندرى و غم و غم

دايه آموخته باز آمد و گفت .

آيش گفت :برخيز و دهان بشوى ،زاهدان چنين سخن نگويند .و آيش را عادت بود كه داروى چشم ساختى و مردم را بدادى .آن شب بخفت ،و خوابى سهمناك ديد .چشمش به درد آمد و هر چند دارو كرد سود نداشت .به همه اطباء التجاء كرد فايده نشد .بيست روز فرياد مى‏كرد و يك شب در خواب ديد كه گفتند اگر مى‏خواهى چشمت به شود ،برو و رضاى شيخ حاصل كن .

چون روز شد ،آيش هزار دينار در كيسه كرد و به دايه داد و گفت :ببر بعد از مجلس پيش شيخ نِه و هيچ مگوى و باز گرد .دايه بيامد و چون شيخ از مجلس بپرداخت ،مردى نان خشكى پيش او نهاد شيخ آن نان بخورد و خلال مى‏كرد كه دايه آمد و سيم نهاد و بازگشت .

شيخ فرمود :«اين خلال بگير و كدبانو را بگوى كه در آب بخيسان و به آن آب چشم خود را بشوى تا چشم ظاهرت شفا يابد .دايه بياورد و حال بگفت .آيش بجا آورده و در حال شفا يافت.

يك روز برخاست و هر چه داشت از جواهر و پيرايه و جامه برگرفت و چهل سال بود تا موزه[13] ‏در پاى نكرده بود ،موزه در پا كرده ،پيش شيخ آمد و گفت :توبه‏ كردم و انكار تو از سينه بيرون كردم .شيخ گفت :«مباركت باد» .او را پيش والده ابوطاهر فرستاد تا خرقه پوشاند و فرمود خدمت اين طايفه كن تا عزيز هر دو جهان باشى .آيش برفت و هر چه داشت در باخت و تا آخر عمر بر آن حال بود .

نقل است كه چون شيخ نخست بار به نيشابور آمد قرب سى تن از اصحاب ابوالقاسم قشيرى به خواب ديدند كه آفتاب از شره خروس برآمدى و به نيشابور فرود آمدى ،و استاد ابوالقاسم خود نيز اين خواب ديد ديگر روز آوازه در شهر افتاد كه شيخ كبير ابوسعيد ابوالخير مى‏رسد از شره خروس .

استاد مريدان را حجت گرفت كه هر كه به مجلس بوسعيد رود مردود و مطرود است و استاد يكى بود از كبار مشايخ خراسان و اصحاب استاد را گفتند آفتاب را خلاف نتوان كرد .چون شيخ به شهر آمد اصحاب استاد كه خواب ديده بودند همه نزد او آمدند و خود استاد نيامد و يك روز بر منبر گفت كه فرق ما آن است كه بوسعيد خدا را دوست مى‏دارد نه ابوالقاسم را .پس ابوسعيد ذره بود و ما كوهى . اين سخن به شيخ رسيد ،شيخ بر منبر گفت كه استاد چنين تشريفى فرموده ،ما گوئيم كوه اوست و آن ذره هم اوست و ما هيچ نه‏ايم و اين سخن به استاد رسيد .او را انكارى پديد آمد و بر منبر گفت :هر كه به مجلس بوسعيد رود ،مردود و مطرود است .و همان شب در خواب ديد كه خاتم انبياء «ص» با جمعى انبياء در راهى مى‏روند ،استاد به خدمت شتافته ،پرسيد :حضرت فرمود به مجلس بوسعيد مى‏روم و خدا فرموده است هر كه بدانجا نرود مطرود است .

استاد بيدار شد و متحير و عزم مجلس شيخ كرد پس وضو ساخته بر مركب سوار شد ،در راه سگان بسيارى ديد ،پرسيد ،گفتند سگ غريب آمده است ،سگان محله همه روى در وى آورده‏اند كه او را بيرون كنند .

استاد گفت :سگى نمى‏بايد كرد و غريب نوازى بايد نمود .اينك رفتم و از در مجلس درآمد .خلق عجب كردند .استاد آن سلطنت شيخ را ديد در دلش بگذشت كه اين مرد به فضل از من بيشتر نيست و به معامله برابر باشيم .اين مرتبه از كجا يافت ؟

شيخ فوراً گفت :اين حديث را از دايه صافى روشن جويند نه از فضيلت و معامله. خواجه كنيزك را گويد كه برخيز و لگام[14] و طرف زين بمال آن ساعت دل‏ روشن بايد نه لگام و طرف زين .استاد از دست بشد ،وقتش خوش گشت .

شيخ نيز از منبر فرود آمد و يكديگر را در كنار گرفتند و استاد از آن انكار برخاست و غبارش مرتفع شد و ميان ايشان كارها پديد آمد تا استاد به منبر گفت :هر كه به مجلس بوسعيد نرود ،مطرود است .

نقل است كه استاد سماع را معتقد نبود يك روز از در خانقاه شيخ مى‏گذشت سماعى بود و صوفيان در وجد ،بر خاطر استاد گذشت كه در شرع عدالت اين قوم باطل شد ،گواهى ايشان نشنوند .

در حال شيخ كسى را نزد استاد فرستاد كه ما را در صف گواهان كه ديده است .

نقل است كه استاد را پسرى آمد و هنوز جز خودش كس خبر نداشت ،ديد يكى دست به در زد ،چون ديدند ،شيخ بود .گفت ما را آگاهى دادند كه شما را پسرى آمده و ما را نامى مانده بود ،ديگر هيچ نداشتيم بر او ايثار كرديم و بوسعيد نامش نهاديم .بدين شكرانه استاد سه دعوت كرد ،داماد استاد چهل دعوت كرد .گويند آن كودك در گهواره چنان صاحب حالت افتاد كه استاد بر سر گهواره نشستى و گفتى آنچه اين پير ذره ذره مى‏جويد به خروار به گهواره اين طفل مى‏ريزند از بركات بوسعيد .

نقل است كه روزى شيخ بر در خانقاه نشسته بود ،اصحاب را گفت مى‏خواهيد جاسوس درگاه خدا را ببينيد ،اينك مى‏آيد ديدند كه استاد آمد سلام گفت و گذشت.

نقل است كه شبى ابوسعيد با استاد به هم بودند ،مگر آسيابى بود كه تعلق به استاد داشت ،از دخل و خرج آن سخنى مى‏گفت و جمعى از اهل ده آنجا بودند و گفتگو بسيار شد تا روز كه اصحاب جمع شدند يكى در آمد و گفت :و لِلّه ميراث السموات والارض .

شيخ گفت :اين با من راست است ،با اين مرد بگوئيد كه دوش خصومت آسياب مى‏كرد .پس گفت اى استاد اين آيه مى‏شنوى خدا بر آسياب تو دعوى مى‏كند كه همه از آنِ من است .استاد گفت :آرى اين در دست است نه در دل .

شيخ گفت دست نيز چون دل مى‏بايد كه از براى هر چيزم يك بار كشتند و از براى آسياب هزار بار كشتند و زنده كردند و هنوز معلوم نيست تا چه شود .

نقل است كه استاد در وقت نزع مى‏گريست و مى‏گفت :اين جوان مهنه‏اى راست مى‏گفت كه دست چون دل مى‏بايد .

نقل است كه استاد از درويشى خرقه بركشيد و او را بسيار برنجانيد و از شهر بيرون كرد به سبب آنكه آن درويش را به برادر قوم استاد نظرى و تعلق خاطرى بود . شيخ اين بشنيد و از وى نه پسنديد و شيخ نيز مريدى داشت و آن مريد را با پسر شيخ نظرى بود كه جمالى نيكو داشت ،شيخ دعوتى ساخت به تكلف و لوزينه[15] به شكر و خورش‏هاى خوب و استاد را با جمعى و آن مريد را نيز طلبيد و بر سفره قابى لوزينه با بوطاهر پسرش داد كه ببر نزد آن درويش نيمه خود بخور و نيمه به دهان او نه .ابوطاهر چنين كرد و آن جمع مى‏نگريستند .آن درويش از اين لطف بى‏طاقت شده نعره زد و جامه بدريد و بيرون دويد .

شيخ ابوطاهر را گفت كه تو را وقف آن درويش كردم هر جا مى‏رود برو و خدمتش مى‏كن .ابوطاهر عصاى او برداشت و با وى برفت و گفت كه شيخ مرا وقف تو كرد .او بازگشت و نزد شيخ در خاك مى‏غلطيد و گفت ابوطاهر را برگردانيد و مرا اجازه دهيد تا به مكه روم .

شيخ پسر را بازگردانيد و او را اجازه داد ،او برفت .پس شيخ رو به استاد كرد كه چون كسى را به لوزينه و شكر از شهر بيرون مى‏توان كرد و به حجاز افكند ،پس چرا بايد به رنجاندن و رسوائى باشد و اين كار ما را از براى تو پيش آمد و گرنه چهار سال بود كه آن درويش در كار ابوطاهر بود و ما بر او آشكارا نمى‏كرديم و با كسى نمى‏گفتيم .

استاد خجل شده ،استغفار نمود و گفت هر روز ما را بايد از تو صوفى‏گرى آموخت .

نقل است كه عبدالله ذاكر به مجلس شيخ آمد ،استاد گفت :توبيخ مكن كه او اشرافى عظيم دارد .پس شيخ سخن‏هاى بلند مى‏گفت چنانكه به ظاهر به خود ستودن مانست .عبدالله زنخ پر باد كرده گفت بس باد كه دزد باد است و چون باد است .

نقل است كه روزى فقيهى منكر در مجلس شيخ بود .يكى پرسيد كه با خون كبك نماز روا بود ؟شيخ گفت دانشمند خون كبك او است ،ما را سئوال جمال و جلال و اُنس و هيبت بايد نمود .

روزى ديگر امامى منكر در مجلس شيخ بود و سخن‏ها مى‏شنيد كه هرگز نشنيده بود بر خاطرش گذشت كه آنچه اين مرد مى‏گويد در كدام سبع قرآن است ؟شيخ گفت در هشتم سبع قرآن است .باز بر دلش گذشت كه سبع هشتم كدام است .شيخ گفت هفت سبع آن است كه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك» و سبع هشتم آن است كه «فاوحى الى عبده ما اوحى» .

نقل است كه زن استاد كه دختر ابوعلى دقاق بود از استاد دستورى خواست تا به مجلس شيخ رود ،استاد گفت چادرى كهنه بر سر كن تا كسى تو را نشناسد .پس او با چادرى كهنه بيامد و بر بام ميان زنان بنشست .چون شيخ در سخن آمد ،سخنى از ابوعلى دقاق ميان آورده ،گفت جزئى از اجزاء او اينجاست سخن ما مى‏شنود زن استاد چون اين بشنيد بى‏خود شد و از بام افتاد .شيخ گفت الهى نگهدارش .او معلق در هوا بماند تا زنان با رسن به بام بركشيدند .

نقل است كه در نيشابور امامى گرامى بود ابوالحسن نام و شيخ را عظيم منكر بود چنانكه لعنت مى‏نمود و هرگز به خانقاه شيخ نيامده بود .روزى شيخ سوار شده گفت به زيارت امام ابوالحسن برويم .جمعى به دل انكار كردند كه شيخ به ديدن منكر خود مى‏رود .شيخ در راه كسى را پيش امام فرستاد كه شيخ به سلام تو مى‏آيد ابوالحسن گفت او را با ما چه كار است ،او را به كليسا مى‏بايد رفت كه جاى او آنجاست .اتفاقاً روز يكشنبه بود .

شيخ عنان گردانيده گفت بسم الله چنين مى‏بايد رفت كه پير مى‏فرمايد و رو به كليسا نهاد ،ترسايان همه آنجا بودند ،از ديدن شيخ متحير شدند كه شيخ به چه كار آمده .صورت عيسى و مريم بر قبله گاه بود .شيخ بدان صورت نگريست و گفت : «انت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون الله» پس گفت الهى اگر دين محمد(ص) حق است اين هر دو صورت سجده كنند حق را ،در حال آن هر دو صورت بر زمين افتادند ،پس فرياد از ترسايان برآمد و چهل تن زنار بريده ايمان آوردند و مرقع در پوشيدند .

شيخ با اصحاب خود گفت هر كه با اشارت پير به جايى رود چنين شود ،اين همه از بركات اشاره آن پير است .پس شيخ باز به خانقاه شد و نو مسلمانان با او بودند . اين خبر به ابوالحسن تونى رسيد حالتى به او در آمده در محفه نشست و نزد شيخ آمد چون به در خانقاه رسيد به پهلو مى‏گشت و نعره مى‏زد و در دست و پاى شيخ افتاده توبه كرد و مريد شد .

نقل است كه شيخ را مريدى بود روستايى و ناهموار و كفش پر ميخ در پا هر بار كه به خانقاه رفتى صوفيان از آواز ناخوش كفش او كوفته شدندى او را بخواند و گفت تو را به دره ميمون بايد رفت و سنگى بزرگ آنجاست ،بر لب جويى وضو ساخته بر آن سنگ دو ركعت نماز بايد كرد و صبر نمود تا دوستى از دوستان ما به تو برسد ،سلام ما به او رسان مرد برفت و گفت مرا به ديدن يكى از اولياء مى‏فرستند چون آنجا رسيد طراق طراق[16] در آن كوه افتاد ،اژدهايى پديد آمد كه هرگز چنين چيزى نديده بود .جمله اندامش سست شد و هوش از وى برفت .چون به هوش باز آمد اژدها را ديد بر سنگى سر نهاده در پيش او و به او گفت شيخ سلامت رسانيده اژدها رو در خاك ماليد و آب از چشمش چكيد و بازگشت و برفت .

درويش همچو موم شده بازگشت و جرأت بانگ كفش نداشت .بنشست و جمله ميخ‏ها بركند از كفش و نرم نرم آمد تا به خانقاه رسيد .اصحاب گفتند كه داند كه آن مرد كه بوده است كه صحبت او اين مرد را چنين مؤدب ساخته .شيخ گفت آن اژدها هفت سال رفيق ما بوده و ما را از يكديگر گشايش‏ها بوده است .

و يك بار ديگر روستائى ناهموارى ارادت به شيخ آورد و به سخن و تعليم ادب نمى‏يافت .شيخ او را نزد تركمانى به كارى فرستاد او چون باد مى‏رفت كه من از پيش شيخم .چون رسيد سخن درشت مى‏گفت و خشم بر ايشان مى‏راند تركمانان او را به چوب دستى چندان بزدند كه به وصف نيايد مرد رنجور و ضعيف و بيچاره گشت و باز آمد ،كفش در دست گرفته نالان و آهسته درآمد .

شيخ تبسمى كرده و گفت علاج اين بود كه تركمانان به چوب دستى كردند و اين را چوب طريقت گويند .

نقل است كه قاضى ساعد نيشابورى منكر شيخ بود و شنيده بود كه شيخ گفته بود اگر عالم را خون مطلق گيرد ما جز حلال نخوريم امتحان را دو بره يك رنگ يكى از حلال و يكى از حرام بريان كرده بر طبق نهاده نزد شيخ فرستاد و خود از پيش رفت و بنشست ،قضا را سه غلام ترك مست سر راه يك طبق را بردند و كسان قاضى را زدند آخر يك بره كه همان بره حلال بود آورده نزد شيخ نهادند .

قاضى در ايشان مى‏نگريست شيخ گفت فارغ باش كه مردار سگان را و حلال حلال خوارگان را بود .

نقل است كه روزها بود كه در خانقاه گوشت نياورده بودند كه وجهى نبود شيخ در مجلس به جوانى اشارت كرد كه دينارى به خادم ده .داد ،پس به خادم گفت فلان جا قصابى بره دارد بخر و در گلخن‏انداز تا سگان دهانى چرب كنند .خادم رفت و به دل همه انكار داشت كه ما چند روز است گوشت نخورده‏ايم ،او بره به سگان مى‏دهد .

پس چون آن بره خريده پيش سگان انداخت قصاب بگريست و نزد شيخ آمد و توبه كرد و گوسفندى حلال براى درويشان آورد .خادم حكمت اين امر پرسيد .شيخ گفت چهار ماه اين جوان در پرورش اين بره رنج مى‏برد ،دوش بره بمرد .جوان را دريغ آمد كه بيندازد و ما روا نداشتيم كه به حلق مسلمانان رسد .

نقل است كه مؤذنى به شب بر مناره قرآن مى‏خواند .تركى بيمار بود .خوش آمدش روز آن مؤذن را دو درست زر فرستاد و مؤذن به مجلس شيخ آمد ،ناگاه سگبانان در آمدند و از شيخ چيزى خواستند .

شيخ مؤذن را گفت آن دو درست زر را كه از آن ترك گرفته به سگبانان ده .مؤذن در فكر افتاد .شيخ گفت انديشه مكن كه آب گرمابه پارگين را شايد و يك روز خادم را نزد شحنه‏اى كه منكر صوفيان بود فرستاد كه امروز ترتيب سفره خانقاه تو را است و شحنه يكى را چوب مى‏زد و خلقى نظاره مى‏كردند ،چون پيام شنيد بس سخريه كرد .پس كيسه به خادم داد كه اين ساعت به زخم چوب گرفته‏ام ببر خادم آورد و حال باز گفت .

شيخ فرمود اسباب سفره راست كردند و خود دست مى‏كرد و از آن به كار مى‏برد و اصحاب به انكارى هر چه تمام‏تر به موافقت او به كار مى‏بردند .ديگر روز مجلس مى‏گفت كه جوانى در آمد گريست و كيسه زر آنجا نهاد و گفت توبه كردم مرا بحل كنيد كه من به شما خيانت كرده‏ام و قفائى آن خورده‏ام ،پدرم به وقت مرگ وصيت كرد كه اين كيسه سيم نذر شيخ است ،نزد شيخ بَر ،و چون بمُرد مرا دل نداد كه بياورم ،شحنه به تهمتى دروغ مرا بگرفت و يك صد چوبم زد و آن كيسه سيم از من بگرفت و هنوز آنجا بودم كه به خادم تو داد .

شيخ به اصحاب گفت دانستيد كه از فضل خدا هر چه بدين جا رسد جز حلال نبود و چون اين خبر به شحنه رسيد ،آمد بر دست شيخ توبه كرد .

اما شنيدم كه تا پانزده روز پس از اين واقعه هيچ كس شيخ را نتوانست ديد .بعد كه بيرون آمد اصحاب را گفت پيغمبر خاتم با من عتاب فرمود كه اگر چه نظر تو راست و حق است اما به ظاهر هر كه در نگرد كه مال شحنه ستانى ،بد گمان شود و در تهمت افتد ،سدّى كه سال‏هاست ما در بسته‏ايم به انگشت خود در آن تصرف مكن .

پس در اين چند روز همه به عذر خواستن در خدمت آن حضرت مشغول بودم تا آن غبار برخاست و صفائى كه بود باز پديد آمد .

نقل است كه بازرگانى تنگى عود آورد ،شيخ آن را در تنور نهاد و نيز هزار دينار آورد ،هم چنان دعوتى ساخت .محتسبى بود سخت مستولى از در خانقاه درآمد كه اين چه اسراف است.

شيخ گفت اگر هزار دينار را در راه خدا خرج كنى هيچ نبود و اگر يك دينار در راه نفس خرج كنى اسراف است و شمع‏هاى بسيار در گرفته بودند .شيخ گفت هر چه نه از بهر خداست برو و بكش .

محتسب آمد كه بنشاند ،آتش در وى افتاد و بسوخت و شمع كشته نشد . محتسبى ديگر بيامد و گفت اين روا نيست .شيخ گفت اين اندكى است ،خدا جمله متاع دنيا را اندك مى‏گيرد و اين اندكى از اندكى است .

محتسبى ديگر بيامد و جفا گفتن گرفت .شيخ گفت پيش‏تر آى ،آمد .گفت سر فرود آر ،آورد. هم چنان بماند ،دو تا گشته و دو سال و نيم رنجور شده پشت دو تا[17] مانده و شيخ خادم را گفت متوجه تيمار او باش و او هم چنان بود تا در آن حال بمرد.

نقل است كه خادم گفت يك بار وام بسيار داشتم و هيچ وجه در دست نه .يكى صد دينار آورد. شيخ گفت :ببر به فلان مسجد كه در آنجا پيرى است ،به او دِه .برفتم و بدادم .پيرى بود ،طنبورى در زير سر نهاده زر بگرفت و بگريست و پيش شيخ آمد و گفت :مرا از خانه بيرون كردند و نانم ندادند ،گرسنه بودم ،به مسجد رفتم و گفتم خدايا من هيچ نمى‏دانم به جز طنبور زدن و نان تُنك است و مرا به در كرده‏اند و شاگردان رو گردانده‏اند ،امشب تو را مطربى خواهم كرد تا نانم دهى و تا صبح در آن مسجد براى خدا طنبور مى‏زدم و مى‏گريستم چون بانگ نماز بر آمد در خواب شدم .تا كنون كه خادم تو زر به من داد .پس بر دست شيخ توبه كرد .شيخ گفت :اى مرد از سر كمى و نيستى در خرابه نفس بودى ضايعت نگذاشت برو و پيوسته با او مى‏باش و اين سيم بخور .پس شيخ به خادم گفت كه هيچ كس بر خدا زيان نكرده است .

نقل است كه درويشى باغ رزى[18] داشت .شيخ را آنجا مى‏خواند و شيخ نمى‏رفت .چون الحاح بسيار كرد ،شيخ با اصحاب برفتند و جمله انگور بخوردند . چه انگور خود اندكى بود و صوفيان بسيار ،يكى از صوفيان چند خوشه انگور در سجاده نهاده بود ،فراموش كرد همانجا گذاشت .چون بيرون آمدند ،شيخ گفت :اى مرد خدايت بركت دهد ،آن مرد به باغ در شد .انگور نديد خشم گرفت .ديگر در آن باغ نشد و به خدمت شيخ هم نيامد .چون بهار وقت عمارت رز در آمد مرد برفت تا عمارت رز كند .سجاده پُر از انگور ديد .تر و تازه با برگ تازه و سبز چنانكه گويا اين ساعت از درخت به زير آورده‏اند ،آن را بر طبقى نهاده نزد سلطان برد .سلطان را خوش آمد ،طبقش پر از زر كرد ،آنگاه دينارى زر نزد شيخ آورده عذر خواست .شيخ گفت سود بارى بخوردى بهترين چيزى از تو فوت شده بود .

نقل است منكرى بود صاحب رياضت و شيخ را مى‏ديد آن دعوت‏ها و طعام‏هاى خوش در پيش به خدمت شيخ آمد و گفت :آمده‏ام تا با تو چله بنشينم . شيخ گفت :مباركت باد و بنشستند .آن مرد چنانكه چله داران خورند مى‏خورد و شيخ نه اندك و نه بسيار ،هيچ نمى‏خورد و هر روز و شب خوان مى‏آوردند با همه طعام‏ها و آن مرد به غايت ضعيف شد و شيخ فربه‏تر مى‏شد ،آن مرد پشيمان شد اما سودى نداشت .پس شيخ گفت :من چله براى تو نشستم تو نيز براى من بنشين چنانكه طعام‏هاى بسيار بخوريم و به مبرز نرويم .آن مرد گفت :چنان كنيم .

پس طعام بسيار مى‏خوردند ،تا پنج روز آن مرد را نيز به مبرز حاجت نبود و چون چهل روز به سر آمد ،آن مرد دانست كه شيخ را خوردن و ناخوردن يكى است ،توبه كرد و مريد شيخ شد و گويند بر دست شيخ بسى از يهودان و ترسايان و گبران مسلمان شدند ،از جمله وكيل جهودان كه امام ابومحمد جوينى خواست او را مسلمان كند ،او قبول نكرد تا آنكه گفت: اگر مسلمان شوى همه عمر مصالح تو تكفل كنم .پس گفت :سه يك مال خود تو را دهم .پس گفت :نيمه مال خود تو را دهم ،هيچ يك را نپذيرفت و گفت :حاشا كه من دين بفروشم تا آنكه روزى از در مجلس شيخ مى‏گذشت ،خلقى عظيم ديد ،رفت در پس ستونى پنهان شد كه ببيند شيخ چه مى‏گويد و گفت :او چه داند كه من جهودم .ناگاه شيخ گفت :اى جهود از پس ستون به در آى !

جهود هر چند كوشيد كه به در نيايد ،نتوانست خوددارى كند .پيش شيخ آمد. شيخ گفت بگو :

من گبر بُدم ،كنون مسلمان گشتم‏

بد عهد بُدم ،كنون پشيمان گشتم‏

شيخ گفت بر خواجه رو تا تو را مسلمانى بياموزد و بگو تو ندانستى كه كارها موقوف وقت است ،چون وقت در آمد نه به ثلث مال حاجت آمد ،نه به نصف .

امام ابومحمد چون اين بشنيد وقتش خوش گشت منكر شيخ بود از انكار بازگشت .

نقل است كه درويشى از عراق آمد شيخ را در راه يافت .در ركاب شيخ روان شد و گفت حق پير بر مريد چيست و حق مريد بر پير چه ؟

شيخ ديگر روز جواب داد و گفت اين ساعت به قزوين رو نزد فلانى و بگو صد دينار براى وام صوفيان و دو من عود بده .درويش حالى روان شد و در قزوين پيغام گذارده ،نقد و عود گرفته بازگشت .چون به هرى رسيد ،كودكى را ديد ،شيفته او شد، كسى پيدا شد و قرار داد كه شب آن درويش را به نزد كودك رساند .چون شب به عزم ديدار روان شد ،در عرض راه شيخ را ديد كه از گوشه‏اى در آمد و به هيبت بانگ بر آن درويش زد .درويش نعره‏اى زد و بى هوش افتاد و چون به هوش باز آمد رو در راه نهاد چون به خدمت شيخ رسيد ،شيخ گفت :حق پير بر مريد آن است كه تو به حكم او به قزوين شوى و اطاعت او كنى و حق مريد بر پير آن باشد كه چون تو را خطايى در راه افتد و آن خطا حجاب تو گردد تو را از آن باز دارد و نگذارد كه محجوب گردى .آن درويش در پاى شيخ افتاد و توبه كرد .

نقل است كه رونده‏اى بود معتقد استاد و نمى‏دانست كه به كدام يك اقتدا كند . شيخ يا استاد ،شبى در خواب ديد شيخ پاى از كوهى برمى‏دارد به كوهى ديگر مى‏گذارد چنانكه ميان هر گامى فرسنگ‏ها بود .مرد خواست تا متابعت او كند قدم از حد خويش زياده نتوانست بردارد و تا چشم بر هم زد ،او از نظر رفته بود .

مرد از جانب خود نگريست ،شارعى[19] ديد ،استاد مى‏رفت و خلقى از پس او مى‏رفتند ،بيدار شد .دانست كه روش شيخ عظيم است و او نتواند گفت ،همان به كه راه سلاست[20] پيش گيرم من مرغم نيم مرا به قدم بايد رفت و ديگر روز برفت و اقتدا به استاد كرد .

وقتى در قحط شيخ با مريدى در صحرا شد ،در آنجا گرگ مردم خوار بود .ناگاه گرگى از دور آهنگ شيخ كرد .آن مريد سنگى بر گرگ انداخت .شيخ گفت :چه كنى اى سليم دل ؟تو ندانى كه از بهر جانى با جانورى مضايقت نتوان كرد ؟

وقتى در غلبات قبض بود ،مريدى را گفت :بيرون شو و هر كه را بينى بياور ،مريد گبرى را ديد آورد .شيخ به گبر گفت :سخنى بگو .گفت :من چه دانم ؟گفت :آخر هر چه گويى .گفت :سحرگاه مرا پسرى آمد ،او را «جاويد باد» نام كردم ،اين ساعت بمرد ،دفنش كردم و حال از سر گور او آمدم .شيخ گفت :نيك باشد ،عظيم خوش گشت و آن قبض از او برفت .

يك روز با جمعى به در كليسايى برگذشت آن جمع گفتند بياييد تا ايشان را به بينيم ،شيخ در رفت و آيتى بر خواند ،حالتى عظيم پديد آمد ،ترسايان بس بگريستند و در پاى شيخ افتادند ،شيخ برخاست و بيرون آمد ،آن جمع گفتند اگر يك اشارت مى‏كردى همه زنارها مى‏گشادند .شيخ گفت :مگر زنارشان من بر بسته بودم تا باز گشايم .

نقل است كه امير مسعود كس بزرگى بود و شيخ خادم رانزد او فرستاد كه وام درويشان را وجهى فرست ،امير اجابت كرد ،اما هيچ نداد .خادم ديگر باره رفت وعده داد ،چند بار برفت هم سود نداشت .شيخ اين بيت را بر كاغذى نوشته به او فرستاد .

گر آنچه بگفتند به پايان نبرى‏

گر شير شوى ز دست ما جان نبرى

امير مسعود چون اين بيت را خواند خادم را زجر كرد و راند و مسعود را عادت بود كه سگان بسيار داشت ،روزها همه به زنجير بسته و به شب رها مى‏كردند كه پاسبان خيمه امير بودند ،آن شب مسعود خواست كه گرد خيمه خود گردد . پوستينى واژگونه پوشيد و به گرد خيمه مى‏گشت و غافل از حكايت سگان شد . سگان او را نشناختند ،از همش بدريدند .

نقل است كه وقتى شيخ با اصحاب به در آسيابى رسيد ،ساعتى نيك متفكر شد و همان جا مقام كرد ،پس گفت مى‏دانيد اين آسياب چه مى‏گويد ؟مى‏گويد تصوف اين است كه من دارم ،نه شما چون من باشيد كه از پاى تا سر و از سر تا به پاى بيائيد و هم سفر در خود كنيد ،درشت بستانيد و نرم بدهيد ،قبيح بستانيد و مليح بدهيد و سرگردان باشيد تا كارتان به جايى رسد .

و يك روز مى‏گذشت به مبرزى رسيد ،ساعتى نيك بايستاد چنانكه اصحاب را كراهيت افتاد ،پس گفت :اين نجاست به زبان حال مى‏گويد كه من از جمله نعمت‏هاى لطيف بودم ،پرورده روزگار از قالب قدرت پاك و پاكيزه بيرون آمده به طعم و بو خوش همه كس را به من ميل بود .به يك شب كه با شما هم نشين شدم ، چنين گشتم كه بينيد ،بيچاره تو كه هفتاد سال با خودى روز آخر كه از خود سوا شوى چگونه بيرون خواهى آمد .

نقل است كه روزى مى‏گذشت .ظالمان يكى را در آب سرد نشانيده بودند و چوبش مى‏زدند و پول مى‏خواستند .او مى‏گفت :يارب به فرياد رس .شيخ برفت تا شفاعت كند ،پس باز پس گشت .گفتند سبب بازگشتن چه بود ؟گفت :الهام رسيد كه او در همه عمر امروز ما را ياد مى‏كند ،آن نيز به زخم چوب ،بگذار تا بزنندش كه سزاى كسى كه در سختى از خداى خود ياد كند و در راحت به كلى فراموش نمايد همين است .

روز ديگر مى‏گذشت .لعبت بازان بازى مى‏كردند و دف مى‏زدند ،شيخ خادم را گفت :بگوى تا امشب به خانقاه ما آيند .چون شب شد ،بيامدند و آغاز سماع كردند و يك يك خيل را بيرون مى‏كردند .خبازان و قصابان و آهنگران و دانشمندان و صوفيان و هر قومى را جداگانه بيتى نهادند و بر مى‏خاستند و با قوالان مى‏گفتند آخر همه صوفيان را به در آوردند كه اين بيت بگوئيد :

«جاء ريح فى‏القفص»                                                  «جاء ريح فى‏القفص»

شيخ چون اين بشنيد وقتش خوش شد و گرد برمى‏گشت و مى‏گفت :«جاء ريح فى القفص» .

نقل است كه روزى به دهى رسيد آنجا زاهدى بود در خود مانده و دماغى در خود پديد كرده شيخ او را به دعوت خواند و او اجابت نكرد و گفت :من زاهدم و سى سال است تا به روزه‏ام و خلق مى‏دانند .شيخ گفت : تو را زاهد نبايد بود ،برو غربالى بدزد تا از خودبينى برهى .

نقل است كه شيخ را گفتند كه فلان درويش مدتى است تا در گوشه نشسته و رياضت مى‏كشد و چون شاخ خيزران شده .شيخ كسى را پيش او فرستاد كه اين همه رياضات را در ميان نواله پيچ و لقمه كن و در دهان نِه تا فارغ شوى .

نقل است كه شيخ را دعوتى ساختند و پانصد من شكر در گوارش كردند اما آن ميزبان روى در هم كشيده بود .شيخ گفت :يك مثقال از اين شكر در پيشانى مى‏بايست كرد .گفت :چه بزم گفتگو نى بى جگرخوارى .

نقل است كه يك روز در خانقاه سماعى ترتيب دادند .هر چند قوال جهد مى‏كرد سماع در نمى‏گرفت .شيخ خادم را گفت :اين عصاى مرا بگير و صورتى ساز و بياور چنانكه كسى نداند و چادرى بر او درپوش و آن را بر گوشه بام بنه ،خادم چنان كرد . در حال نعره آن قوم به عيوق[21] رسيد و فرياد از همه برآمد و خرقه‏ها بدريدند .

چون روز به آخر رسيد شيخ گفت :برو و پرده از روى كار برگير تا صوفيان بدانند كه نعره از كجا مى‏زدند .

نقل است كه يك روز ابومحمد جوينى با شيخ در حمام بود .شيخ گفت :اين حمام چرا خوش است ؟گفت :از آن كه آدمى را پاكيزه مى‏كند و چرك را دور مى‏كند. شيخ گفت :به از اين مى‏بايد گفت ،گفت :از آن كه چون تو كسى اينجاست .گفت : پاى ما و من از ميان برگير .گفت :شما بهتر دانيد .گفت :از آنكه دو مخالف با هم ساخته‏اند ،يعنى آب و آتش .ابومحمد تعجب كرد از آن معنى لطيف ،باز گفت :از آن خوش است كه از جمله ملك و مال دنيا بيش از سطلى و ازارى با تو نيست و آن نيز از آن تو نيست .

نقل است كه صوفى سلطان را خوابى ديده بود .گفت :با سلطان بازگوى و بگوى كه كدام صوفى ديده است .شيخ گفت :خاموش باش كه من شما را در سلطان دوخته‏ام كه مريدان من هرگز خواب نكنند و اگر اين خواب بگويند اعتقاد او در حق شما باطل مى‏شود .

نقل است كه يك روز قصابى را ديد كه گوسفندى را كشته بود و آن حيوان دست و پا مى‏زد و اخه مى‏كرد ،شيخ ديگر گوشت نخورد .

جوانى را گفته بود تا چاه مبرزى برمى‏آورد ،شبانگاه شيخ را گفت كه از براى الله تحسينى مى‏كن كه من اين همه از براى خدا نتوانم كرد .شيخ را خوش آمد و غالب او را تحسين مى‏كرد .

سخن شيخ است كه گفت اگر صديقى بينيد بر او اعتماد مكنيد تا وقتى كه چيزى در ميان افتد مالى يا جاهى يا عملى ،آن سكونت هيچ نماند و همه در پوستين يكديگر در افتند ،چون سگان آرميده كه سنگى در آنها اندازى چگونه در هم آيند .

نقل است كه چون شيخ به نيشابور آمد نخست به حمام شد ،يكى از جاى دور آمده بود به زيارت شيخ ،ديد كه شيخ از حمام بيرون آمده و حلواى شكر مى‏خورد، آن مرد در باطن بشوليده شد .شيخ گفت :اى مرد بيا كه ما را آزاد كرده‏اند ،تو نعمت خوردن ظاهر منگر ،تواضع و عجز باطن را نگر ،تو اين زمان بر كره توسن نشسته اگر يك دقيقه از آن غافل شوى بيندازد و گردن تو را بشكند .برو سال‏ها شكوفه گز مى‏خور و در كوه و دشت ،در گرما و سرما ،به روز و شب در تنهايى با خدا انس گير چون كره تو به امر حق مرتاض شد ،خواه حلواى شكر خور و خواه نه كه ما را آن وقت گُل گز خوردن رياضت بود و امروز حلواى شكر خوردن رياضت است .

و روزى خربزه در شكر سوده مى‏گردانيد و مى‏خورد .منكرى گفت اين چه طعم دارد ،اين خوش‏تر است يا گل گز ؟گفت :طعم وقت دارد (يعنى اگر در بسط باشم ، حلواى شكر بود گُل گز و اگر در قبض باشم حلواى شكر گُل گز بود) .

نقل است كه روزى به كوى حرب نيشابور گذشت و گفت :اين چه جاى است ؟ گفتند :كوى حرب .گفت :خدايا كوى حربت چنين است ،كوى صلحت چگونه خواهد بود .

نقل است كه در نيشابور به دهى رسيد .اسم ده پرسيد ،گفتند :در دوست .گفت : از در دوست نتوان گذشت ،آنجا فرود آمد و جايگاه ساخت .

يك روز اصحاب از شيخ دعوتى به تكلف خواستند ،فرمود تا راست كردند ، چون خوان بنهادند ،همه اتفاق كردند كه به خوان نروند ببينند كه شيخ چه خواهد گفت .پس سر به گريبان فرو بردند .شيخ كس فرستاد ،نرفتند .شيخ گفت :اصحاب دير مى‏آيند ،خدايا اين مشت سرگردان را در بهشت نكنى كه هزار بار خوان بهشت را از خوان بوسعيد بى‏رونق‏تر بود .

نقل است كه آوازه در افتاد كه منجمان مى‏گويند طوفانى خواهد شد و خرابى بسيار خواهد كرد و خلق پراكنده شوند .شيخ بر منبر گفت :فردا خبر دهم كه تا يك سال چه خواهد شد .فردا خلقى بى قياس به مجلس آمد .شيخ بر منبر گفت :من دوش اضطراب داشتم ،حال بدانيد كه از امروز تا يك سال ديگر همه آن خواهد بود كه خدا خواهد زيرا كه از پارسال تا امسال همه آن رفته است كه خدا خواسته بود .

يك روز در طوس مجلس مى‏گفت ،خلق را جاى نبود ،معرفى برخاست و گفت خدايش بيامرزد كه از آنجا كه هست يك گام فراتر نهد .شيخ گفت هر چه انبياء و اولياء گفته‏اند اين مرد بگفت در يك كلمه ،پس چه گوئيم و بر زمين نشست .

روزى خلقى بى‏قياس جمع بودند ،بر منبر گفت :
مرغى به سر كوه نشست و برخاست‏
بنگر كه چه افزود و از آن كوه چه كاست‏
روز ديگر اين بيت خواند :
تا كى باشم من به اميدت نگران‏
كاين وعده تو را نه سر پديد است گران‏

جوانى برخاست و آهى بكرد و جان داد .شيخ گفت اينك سرى پديد آمد .

روزى چند بار برخاست و باز آمد نشست ،اصحاب هر بارى بر مى‏خاستند شيخ گفت بر پاى نخيزيد .اين بار بعضى برخاستند و بعضى نه .شيخ گفت من از خويش مى‏گويم و شما از خويش مى‏كشيد ،لاجرم آن قوم كه پاى خاستند همه مقتدا شدند و آنها كه برنخاستند به جايى نرسيدند .

روزى شيخ بر اسبى نشسته و جامه‏اى فاخر پوشيده بود ،صوفى به نظاره او آمد و به حيرت نظر مى‏كرد .شيخ در حال فرود آمد و جامه بركند و در او پوشانيد و بر اسبش نشانيد و غاشيه بر گرفت .آن درويش از شرم عرق ريخت و از اسب به زير آمد .شيخ گفت پس اعتراض از چه مى‏كنى ،برو بنشين كه تو نه سوارى نه پياده .ما را اين از آن مسلم است كه سوارى و پيادگى بر ما تفاوتى ندارد .

گويند چون آوازه شيخ منتشر شد ،بزرگى مريدى را فرستاد كه خُلق شيخ را بيازمايد .مرد بيامد ،شيخ را در راه ديد بر دراز گوشى نشسته و خلقى پس و پيش او گرفته ،سلام كرد و چنانكه كسى نديد خارى در زير دم خر شيخ نهاد .خر به برجستن آمد و شيخ را بينداخت .شيخ گفت «وحده لاشريك له» ،پس بر خر نشست .آن مرد ديگر بار همان كار كرد تا سه بار ،شيخ گفت برو ،هم چنين پيرت را بگو كه ما را سه بار امتحان كردى ،آنجا كه اصل كار از آنجا مى‏رود ،نگاه بايست كرد تا ما را بديدى . او در دست و پاى شيخ افتاد و توبه كرد .

نقل است كه جمعى از بزرگان نشسته بودند و سخن از كرامات شيخ مى‏گفتند . بزرگى مريد را گفت :برو و به او در نگر تا او را چون بينى .مريد رفت و شيخ بر منبر وعظ مى‏گفت ،چون چشمش بر آن مرد افتاد گفت مرحبا ،آمدى تا به ما فرو نگرى ، به مات مى‏بايد نگريست .آن مرد بر دويد و توبه كرد .

گويند كه شيخ را مريدى بود بازرگان و سال‏ها خدمت شيخ كرده بود و مال‏هاى بسيار صرف كرده بود و هيچ گشايش نيافته بود تا يك روز شيخ را به نماز مى‏بايست رفت و كفشش به تسوئى نزد پاره‏دوز مانده بود .شيخ هيچ نداشت .آن بازرگان آن زر بداد و كفش باز آورد .چون شيخ پاى در كفش كرد ،دولت يار شد و رو به بازرگان نهاد .او از دست بشد تا سه شبانه روز ،چون به خود آمد گفت آخر اين همه مال خرج كردم ،بويى نيافتم ،اين تسوء اين همه عمل كرد .شيخ گفت آن بر بايست خويش مى‏كردى و ما را بدان نگريستى نبود ،امروز ما را بدين مقدار احتياج بود و تو را بدان قدر احتياج نبود ،لاجرم اين جايگاه افتاد تا بدانى كه براى خويشتن رفتن شوم است و براى ديگران رفتن مبارك .

نقل است كه درويشى در پيش شيخ ايستاده بود ،چنانكه به نماز ايستند ،گفت نيكو ايستاده‏اى به حرمت وليكن بهتر از اين ،آن باشد كه تو در ميان نباشى .

و يك روز مريدى را گفت هر كه مرا در كنار نهاد پدرش بيرون كردند و هر كه در بايست و نابايست خود مانده است دست از وى بشوئيد كه بلاى خود و خلق گشت و هر كه را بايستى است و بايست ما آن است كه ما را بايست نباشد .

و گفت :فضل ما بر شما آن است كه شما با ما گوئيد و ما با او گوييم ،اين خلق را با رحمان و رحيم كار افتاده است و ما را دشوار است كه به اجبار و قهارى كار افتاده، پيران گفته‏اند كه خدا هر كه را دوست دارد مى‏زند و مى كشد و مى‏اندازد ،از اين پهلو به آن پهلو مى‏غلطاندش تا آنگاه كه هست مى‏گرداندش و نيست كندش چنانكه از او اثر نماند ،آنگاه به نور باقى بر خاك پاك تجلى كند .

يكى گفت :شيخ را به خواب ديدم گفتم :چكنم تا از اين نفس بِرَهم ؟گفت :هيچ نكن اگر خدا تخم معرفت خود را در زمين وجود تو كشته است ،خود توفيق دهد تا به كمال رساند و اگر نه خود را رنجه مدار و چون تو را در طلب اندازد به حقيقت او تو را مى‏طلبد .

روزى فصدش مى‏كردند ،گفت آگاه تا سر نيش به دوست نرسد .

شبى درد دندان داشت چنانكه فرياد مى‏كرد .گفتند شيخا چه بود ؟گفت به جز وى از اجزاء كتابى فرو نگريستم ،ادبم كردند و گفتند كه مطلقه را نكاح مى‏كنى ،توبه كردم و قدر بدانستم .

روزى در حوالى خانقاه مستان مشغله مى‏كردند ،خمر خورده بانگ رود و سرود داشتند اصحاب بشوليدند .شيخ هيچ نمى‏گفت .اصحاب بى طاقتى كردند ،گفت سبحان الله آنها در باطل خود چنان محو و مستغرق‏اند كه پرواى حق شما ندارند . شما در حق خود چنان مستغرق نمى‏توانيد شد كه پرواى باطل ديگران نداشته باشيد .

وقتى درويشى پيش شيخ پاى چپ در مسجد نهاد .شيخ گفت هم از آنجا باز گرد كه هر كه طريق آمدن خانه دوست را نداند ،حضرت دوست را نشايد .وقتى ما ازار[22] را ايستاده پوشيديم يك بازار مهنه بسوخت و شكر كرديم كه همه نسوخت .

نقل است كه يك بار ابوالقاسم رودبارى كه از مشايخ آن عصر بود پا برهنه از نيشابور به زيارت شيخ آمد .شيخ به استقبال او آمده گفت :پايت را بيار تا به روى و موى پاك كنم كه گردى كه در راه خدا بر پاى طالبى باشد ،جاروب او را جز محاسن بوسعيد نشايد .ابوالقاسم نمى‏پذيرفت .شيخ اصرار كرد و سوگندش داد تا راضى شد .

روزى درويشى كاهى از ريش خود برگرفت و بر زمين مسجد انداخت .شيخ گفت نترسيدى كه ايمانت برود ،روى آدمى كه عزيزتر از او هيچ نيست مى‏گويد بر خاك مسجد نه كه واسجدو اقترب تو زمين مسجد چنين خوار مى‏دارى .

صوفى بود در خانقاه ،گاهى به آب مى‏فرستادند ،دير مى‏آمد .صوفيان بد مى‏گفتند .شيخ گفت آبى كه شما را بايد خورد ،هنوز وقت نرسيده است .او چگونه بر كشد .صبر كنيد و گوشت او مخوريد تا آبتان بياورد .

در مهنه قاضى بود منكر شيخ .وقتى محضرى ساخت و گواهان به دروغ برگرفت كه خانه شيخ از من است و كس فرستاد كه خانه بپرداز .شيخ از آن خانه رخت بركشيد و اين بيت به قاضى نوشت :

آن تو تو را آن ما نيز تو را                         چون هر دو تو را خصومت از بهر چرا

قاضى چون آن بديد از دست بشد و آمد توبه كرد .

نقل است كه روزى جوانى مست را ديدند صاحب جمال و آراسته اصحاب خواستند كه او را براى مستى بيازارند ،شيخ نگذاشت و آهسته اين بيت به گوش او بر خواند :

آراسته و مست به بازار آيى‏                       اى شوخ نترسى كه گرفتار آيى‏

جوان را حالت برگشت و توبه كرد و قرب هزار دينار به رسم نياز به خادم شيخ داد .

نقل است كه روزى سه شخص پيش شيخ آمدند .شيخ يكى را بسيار اعزاز كردى چنانكه حلواى شكر به دست خود در دهان او مى‏نهادى .اصحاب خضرش دانستند و آن دو تن را گفت تا در جائى فرود آوردند و نيكو مى‏داشتند تا آنكه عزم بازگشت نمودند .شيخ سفره نيكو راست كرد و زر بسيارشان داده به وداع ايشان بيرون رفت .چون خواست برگردد سر به گوش آنها نهاد و آنها ترسا بودند ،چيزى گفت كه در حال ،آنها مسلمان شدند و بازگشتند و مريد شدند ،پس عزم سفر كردند .

نقل است كه ابوطاهر پسر شيخ مكتب رفتن را دشمن بود .روزى شيخ گفت هر كه به ما مژده دهد كه درويشان مسافر آيند هر آرزويى كه كند ،بدهم .ابوطاهر بر بام رفت ديد جمعى از درويشان مى‏آيند ،شيخ را خبر داد و گفت آن خواهم كه يك هفته به مكتب نروم .گفت نرو. گفت يك ماه نروم .گفت نرو .گفت هرگز نروم .گفت مرو ،اما سوره «انا فتحنا» را از بر ياد گير .ابوطاهر خوشدل شد و سوره فتح را از بر كرد و پس از چند سال بعد از وفات شيخ ابوطاهر را قرض بسيار شد و به صفاهان آمد نزد خواجه نظام الملك كه آن وقت در صفاهان بود .خواجه او را چندان اعزاز و اكرام نمود كه به وصف نيايد .در آن ميان علوى زاده بود از غزنين به رسالت آمده و سخت منكر صوفيان بود .خواجه را ملامت نمود كه مال خويش به مشتى جاهل و از شرع بى‏خبر مى‏دهى از جمله ابوطاهر كه قرآن نمى‏تواند خواند و مدعى قطبيت است .خواجه گفت مگو كه اينها دانا و خوانا و عامل به شرع‏اند .پس قرار شد كه ابوطاهر را حاضر ساخته سوره قرآنى خواندن از او خواهند .چون حاضر شد ، علوى زاده سوره فتح را معين كرد كه برخوان ،فوراً از برخواند و گريست و نعره زد . چون سوره تمام شد ،علوى زاده شرمنده شد و برفت .پس خواجه پرسيد سبب گريه چه بود ؟ ابوطاهر حكايت را باز گفت .خواجه هزار بار معتقدتر گرديد و بسيار گريست .

نقل است كه در آن وقت كه شيخ به رياضت مشغول بود ،يك ماه و دو ماه از خانه غايب بود و كس او را باز نيافتى و بوطاهر كودك بود و شيخ را عظيم دوست داشتى .چون شيخ غائب شدى ،او مضطرب گشته ،گرد عبادت خانه‏هاى شيخ برآمدى .روزى به در رباط كهنه رسيد در را بسته يافت ،در بزد .شيخ بيامد در را گشود و بوطاهر را ديد از غايت گرما و اضطراب عرق بر او نشسته گفت بابا به چه كار آمده‏اى ؟گفت طاقت فراق تو نياوردم .شيخ گفت چون تو را ما مى‏بايد در دنيا و آخرت و در خاك با ما باشى ،پس او را در كنار گرفت. القصه چون بوطاهر بمرد ، فرزندانش غافل از سخن شيخ بودند ،خواستند او را به گورستان دفن كنند ،چون جنازه او برگرفتند ،بارانى عظيم در گرفت ،ايشان توقف كردند تا باران ايستاد ،چون جنازه را برداشتند باز باران شدت كرد تا سه شبانه روز جنازه او در خانه نهاده بود تا يكى از مريدان گفت نه شيخ فرموده بود كه در خاك با ما باشى ،همه را ياد آمد ،او را به جوار شيخ آوردند .فتنه نام گل‏كارى بود كه خاك شيخ را او فرو برده بود ،آمد در جوار قبر شيخ قبر فرو برد ناگاه كلوخى بر آمد و سوراخ به لحد شيخ شد .فتنه گفت خدايا تا چه بود نعره بزد و كلوخ باز در آن سوراخ نهاد و بى‏هوش شد ،مردم او را از لحد بيرون آوردند و بوطاهر را دفن كردند و باران باز ايستاد و فتنه هم چنان بى‏هوش بود تا چهل روز چشم باز نكرد و سخن نگفت و بعد از چهل روز بمرد .

نقل است كه چون شيخ وفات كرد ،استاد ابوالقاسم قشيرى كس به پيش ابوالقاسم رودبارى فرستاد كه چون شيخ وقتى به خانقاه ما آى .گفت اگر چنانكه شيخ پاسبانى دل كردى تو نيز خواهى كرد ،بيايم .گفتند چگونه ؟گفت روز عاشورائى بود و ما عاشور ساخته بوديم ،شيخ ظرفى پر كرد از حلوا و پنج من نان به من داد و گفت ببر به خانه فلان پيرزن .برگرفتم چون به سر چهار سو رسيدم گِل سختى بود و من به هر دو دست در بند بودم و پيراهن نداشتم ،بس ازارى بود . بندش سست شد ،بيم آن بود كه عورتم مكشوف شود ،نه روى آنكه باز گردم و نه روى آن كه ظرف در ميان گل بنهم و بند ازار را ببندم ،ناگاه دستى ديدم كه بند را محكم بست و رفتم .چون باز آمدم ،شيخ مرا گفت چرا چنان نروى كه ما را زحمت ندهى ؟استاد چون اين بشنيد ،بگريست و عذر خواست و به مهنه رفت به زيارت قبر شيخ و بر منبر گفت ما ظلم كرديم بر شيخ كه او اهل عيان بود و ما اهل علم انصاف وى نداديم اكنون توبه كردم .

و ابوسهل صعلوكى گفت شيخ را به خواب ديدم ،گفتم خدا با تو چه كرد ؟گفت كار پاره‏اى از آن آسان‏تر است كه گمان خلق است .

درويشى ديگر بعد از مدتى خواب ديد ،شيخ به او گفت كه نان درويشان مى‏خوريد و كار درويشان نمى‏كنيد .
شيخ على بخارى شيخ را به خواب ديد بر تختى نشسته ،گفت «ما فعل الله بك» شيخ بخنديد و سر بجنبانيد و گفت شعر

گوى در ميدان فكند و خصم را چوگان شكست
مى‏برد زين سر بر آن سر بر مراد خويش گوى‏

نقل است كه يك روز شيخ در خانقاه در سماع بود ،صداى لبكى شنيد كه كسى احرام حج كرد ،شيخ نيز موافقت كرده ،گفت اى عزيز تنها اين رنج نتوان كشيد . اصحاب گفتند آيا شيخ با كه اين سخن مى‏گويد ؟پس شيخ برخاست و از شهر بيرون شد ،اصحاب نيز با او رفتند تا به حوالى خرقان بسطام رسيدند ،شيخ خرقان را خبر كردند كه شيخ بوسعيد مى‏آيد ،شيخ ابوالحسن شادان به استقبال آمد و او را پسرى زيبا بود احمد نام ،در شب پيش زفاف آن پسر بود كه ناگاه دشمنان او را سر بريدند و سرش به در صومعه پدر انداختند .آن روز شيخ آمد ،جسد احمد را يافته ،كفن كرد و منتظر بود تا بوسعيد رسيد و به جنازه او نماز كرد .شيخ گفت چنين درد را چنين مرهمى شايد و چنين قدم را جان احمدى قربان بايد .پس به جهت شيخ خانه آراستند و شيخ ابوالحسن اصحاب خود را فرمود ،آگاه كه اين معشوق مملكت است و بر همه سينه‏ها اطلاع دارد مبادا فضيحت شويد ،پس شيخ را گفت من تو را از خدا به آرزو مى‏خواستم تو را به مكه نگذارم و تو عزيزتر از اينكه طواف كعبه كنى اينك كعبه را به طواف تو آرند .پس شيخ كعبه را ديد كه گرد او طواف مى‏كرد و در اين سفر والده ابوطاهر با شيخ بود و شيخ ابوالحسن هر روز بامداد نزد شيخ آمدى و سلام كرده ،گفتى اى عزيز آگاه كه با حق صحبت مى‏دارى ،اينجا ذره‏اى بشريت نمانده است ،همه حق است .پس گاهى كه خانه را خالى يافتى دست به سينه شيخ فرود آوردى و گفت دست به نور باقى فرود آوردم كه اينجا غل و غشى نيست همه حق است و فرداى قيامت هر يك از بزرگان را در زير عرش كرسى بنهند تا خلق را از خداى سخن ،و بوسعيد را كرسى نهند تا از حق با حق سخن گويد و او خود در ميان نبود .رباعى زير به كتابت كيوان است :

حاشا كه من از فراقش افغان كنمى‏                        يا يك نفسى خلاف فرمان كنمــى‏
صــد قــرة عيــن ديگـــرم بايستـــى‏                         تا روز چنين بهر تو قربان كنمى

نقل است كه شيخ يك روز مجلس مى‏گفت ،چون در سخن گرم شد در ميان سخن گفت كه نيست در زير خرقه من جز خدا و در آن مجلس بسيار علما و مشايخ حاضر بودند .هيچ كس بر اين سخن اعتراض ننمود ،بلكه همه بى‏خود شده بودند . كسى گفت يا شيخ اين سخن منصور گفت و او را بر دار كردند و تو بر منبر مى گوئى و كسى را ياراى اعتراض نيست .شيخ گفت آرى او عاشق بود و ما معشوقيم .او خزانه‏دار بود و ما خلعت بخشيم .

نقل است كه شيخ مسجدى داشت بر كنار مهنه درخت عناب در آنجا است .در آنجا روزى در آن مسجد وعظ مى‏گفت ،مؤذنى داشت موسى نام ،اين آيه مى‏خواند «من شاطى الواد الايمن فى البُقعَةِ المباركة مِن الشَجرة اَن يا موسى اِنّى اَنَااللّه رَبُّ العالمين» .يكى از اصحاب پرسيد از شيخ معنى اين آيه را .گفت «من شاطِىَ الواد الايمن» اشاره به دشت خاوران است .اهل مجلس آواز صريح شنيدند از آن درخت «انى اناالله رب العالمين» .قيامتى پديد آمد كه صفت نتوان كرد .پس شيخ گفت 124 هزار پيغمبر گفتند ،نشنيديد و نشناختيد و باز ندانستيد و امروز خدا با شما صريح مى‏گويد و هم نمى‏شنويد و نمى‏شناسيد و باز نمى‏دانيد (اين همه عبارت است از فانى شدن كانه حق بر ايشان مى‏راند تا مى‏گويند و ايشان در ميان نه) .

و روزى با استاد ابوالقاسم نشسته بود ،گفت هيچ كس را اين حديث دائم بود . گفت نه .گفت بهتر بنگر .گفت نه .گفت اگر كسى را بود .استاد گفت از نادرات است . شيخ را وقت خوش گشت و گفت اين از آن نادرات است .

نقل است كه شيخ شبى در غلبات وجد و ذوق بود ،گفت خواننده‏اى به دست آريد كه جام امشب نه در خور حوصله افتاده است .گفتند شيخا اين ساعت هيچ كس نيست جز خراباتيان كه آواز بركشيده‏اند .شيخ طيلسان[23] بيانداخت و گفت‏ يكى از آنها بياوريد ،آوردند .گفت زود بگوى كه چه دارى ؟مطرب مست آواز بركشيد و گفت :

امروز ندانم ز چه دست آمده‏اى                               كاز اول بامداد مست آمده‏اى‏
واقعه شيخ جدتر شد و در رقص آمد و دست مطرب را گرفت و گفت :
تو مست‏ترى يا ز تو من مست‏ترم‏                          گه دست برى تو گاه من دست برم‏

پس در ميان رقص مرقع از سر خود دركشيد و به سر مطرب درانداخت .مطرب برفت و بخفت ،چون بامداد از خواب برخاست ،مرقع شيخ در بر خود ديد ،گفت با اين لباس كار بيگانگان نتوان كرد ،در حال توبه كرد و مريد شيخ شد .

نقل است كه مستى در بازار مى‏رفت ،شيخ با اصحاب مى‏آمد .چون نزديك رسيد ،آهسته چيزى به گوش شيخ گفت ،شيخ گفت نه و برفت ،پرسيدند ،گفت كه آن مست گفت من آنچه در باطن داشتم به صحرا نهادم ،آيا تو نيز نهاده‏اى ؟گفتم نه . ديگر روز شيخ مستى ديد در ميان راه افتاده ،گفت اى مرد دست خود به من ده .آن مست گفت شيخا برو كه دست‏گيرى كار تو نيست .شيخ را وقت خوش شد و در وجد آمد .

نقل است كه صوفى سگى را در رهگذرى عصايى بزد چنانكه دست آن سگ آزار شد .سگ پيش شيخ آمد و در خاك مى‏غلطيد .شيخ صوفى را گفت چرا چنين كردى ؟گفت به رهگذر خفته بود هر چند حمله كردم ،برنخاست ،عصايى زدم . سگ خاموش نمى‏شد و به تظلم مى‏ناليد .شيخ گفت چه عقوبت كنم ؟سگ گفت (به زبانى كه شيخ مى‏دانست نه ديگرى) كه چون من جامه سلامت و صفا در بر او ديدم از او پرهيز نكردم ،گفتم مرا از او هيچ گزندى نرسد ،پس چون به خلاف اصحاب سلامت و ارباب محبت از او به ظهور رسيد ،اكنون عقوبتى بهتر از آن نه كه جامه اهل صفا را از برش بيرون كنى و جامه اهل صورت و ارباب فساد بر او بپوشانى تا مردم بدانند كه او عوان است نه صوفى .پس آن صوفى به استغفار ايستاد و رقت نمود .پس شيخ شفيع او شد تا آن سگ او را بحل كرد و رفت .

نقل است كه شيخ را دوستى بود روحانى ،از شيخ درخواست كه اگر مرغى چنانكه دانى به دام افتد به آشيان من فرست تا او را دانه دهم .روزى دو نفر از مريدان شيخ به مسجدى رفتند ،مردى را ديدند كه هرگاه جنبيدى همه مسجد روشن شدى ،آن دو تن تعجب كرده گفتند دريغا كه ما پنداشتيم كه در همه جهان خود بوسعيد است و بس ،چون به خانقاه شدند ،شيخ بر تخت بود ،گفت بياييد اى مسلمان شدگان و گبر آمدگان ،ايشان در پاى شيخ افتاده توبه كردند ،چون ساعتى بر آمد همان مرد مسجدى به خدمت با كوچكى تمام در آمد .شيخ گفت اين ،آن چنان مرغى است كه به خدمت آن دوست فرستيم و فرستاد .پس آن دوست حالى طعام پيش آورد و لقمه‏اى برگرفت و زمانى درنگ كرد ،پس در دهان نهاد و لقمه ديگر برگرفت ،باز ديرى درنگ كرد و در دهان نهاد ،بار سيم چون لقمه‏اى برگرفت ،بيشتر درنگ كرد ،آنگاه خواست در دهان نهد ،آن مرد را صبر نماند ،گفت بخور كه حلال است اين همه درنگ نشايد .آن لقمه را نخورده ،بر زمين نهاد و برخاست و برفت . آن مرد متحير شد و پيش شيخ آمده ،حال بگفت .شيخ آن دوست را طلبيده سبب پرسيد ،گفت لقمه اول كه برداشتم گفتم الهى مرا حقى افتاد به دل نعت[24] فرستادم‏ و گفتم به عزت تو كه نخورم تا مال دنياش ميسر نكنى ،تا خطاب آمد كه مقصود حاصل شد .لقمه ديگر برگرفتم ،گفتم به عزت تو كه نخورم تا صاحب آن مال را از عذاب آخرت نرهانى .ديرتر اجابت آمد .سيم بار خواستم تا او را با عالم معرفت و قرب آشنايى دهم و ولايتش بخشم ،صبر نكرد و شايستگى آن نداشت ،سخن گفت تا ما را بشورانيد .

نظم و نثر از «ابوسعيدابوالخير»

شيخ را كلمات نظم و نثر بسيار است اما نظم كه گاهى در مجلس بر زبان مبارك آورده است بسيار است از جمله قطعه :

بس كه جستم تا بيابم من از آن دلبر نشان‏
تا گمـان انـدر يقيـن گم شد يقين اندر گمان‏
تا كه مى‏جستم نديـدم چون بديـدم گـم شـدم‏
گم شده گم كرده را هرگـز كجا يابــد نشان‏
در حقيقت چون بديدم ز او خيالى هم نبود
عاشق و معشوق من بودم ببين اين داستان‏

***

خواهى كه كسى شوى تو هستى گم كن‏
بت را بشكن تو بت‏پرستى گم كن‏

***

تا آهن و سنگ آشنايى بكند
آتـش بـه ميانــه روشنايــى بكنــد

***

تا عشق تو را به بر در آوردم تنگ
از بيشه برون كرد مرا روبه لنگ‏

***

تا ساختن خوى خوش و صفرا هيچ
يا عهد ميان ما بماند بى‏هيچ‏

***

از من چو اثر نمانداين عشق ز چيست‏

چون من همه معشوق شدم عاشق كيست‏

***

قطعه

   اندر ميان بت چو پر انديشه بگذرم
گويم كه جوهرى عرضى يا روا نيا

نه جوهرى و نه عرضى تو نه عنصرى
نه صورتى و نه عرضى و نه جانيا

چيزى همين نشان كند اندر دلم بديع‏
وصفش همين تمام ندانم تو آنيا

با عاشقان نشين و همين عشق را گزين
با هر كه نيست عاشق كم كن قرانيا

باشد كه در وصال به نبينند روى دوست‏
تو نيز در ميانه ايشان به بينيا

***

فرد

طوطى به لب او سرمنقار فرو برد
اين سرخى از او بستد و آن نطق بدو داد

***

هر جا كه شكر لبى و گل رخسارى است‏
ما را همه درخور است و مشكل كارى است‏

***

دفتر به دبستان بر و هم فعل به بازار
وين باده به جايى كه خرابات خراب است‏

***

مرد بايد كه جگر سوخته چندان باشد
نيست همت كه چنين مرد فراوان باشد

***

دانى كه مرا چه گفت يارم امروز
جز ما به كس اندر منگر ديده بدوز

***

هفتاد و دو سال روزگارم شده است‏
تا معنى اين بيت بدانستم دوش‏

***

واى اى مرد از آن داد ز عالم برخاست‏
جرم او كند و عذر مرا بايد خواست‏

   ***

(رباعيات)

شب خيز كه عاشقان به شب راز كنند
گرد در و بام دوست پرواز كنند

هر جا كه درى بود به شب بربندند
الا در دوست را كه شب باز كنند

    ***

اى دلبر ما مباش بى دل برِ ما
يك دل برِ ما به از دو صد دل بر ما

نَه دل بر ما نه دلبر اندر بَرِ ما
يا دل برِ ما فرست يا دلبرِ ما

    ***

در هر سحرى با تو همى گويم راز
در حضرت تو همى كنم عجز و نياز

اى خالق كار ساز و اى بنده نواز
كار من سرگشته بيچاره بساز

    ***

تا من بودى منت نمى‏دانستم‏
با من بودى منت نمى‏دانستم‏

عمرى گذرانيدم به اميد وصال
با من بودى منت نمى‏دانستم‏

    ***

نقل است كه هر گاه شيخ قرآن خواندى ،چون به آيه رسيدى كه خدا قسم ياد كرده است ،گفتى الهى اين عجزت با كه بود كه سوگندت بايست خورد .

نقل است كه چون از رياضات بپرداختى در پس هر رياضتى دعايش اين بود الهى بوسعيد را از بوسعيد برهان و گفت خدا فرموده است كه معرفت آن بود كه در آن پاكى همگى بايست تو حق تعالى گيرد ،آنگاه بيند كه اين گرفتارى از حق است به حق و كمال معرفت آن بود كه پيش از آنكه به حضرت ديگر برندش ،بنده را به صفتى ديگر گرداند و كمالى كه هيچ چيز وى را حجاب نكند چنانچه هيچ چيز را حق حجاب نكند و حق جز خود را نه بيند ،اين كس نيز همه چيزها به تأمل باطن بنگرد ،نيست بيند و همه عالم از حق زنده‏اند و به حق تعالى مرده‏اند ،اين عالم به حق عالم باشد و هر كه به حق عالم‏تر به حق عامل‏تر است ،آنگاه اين معرفت از آنجا پاك رود و بى‏حجاب و چون تأمل تمام محجوب شود و همه حضرت را بر اين قياس از گفتار و ديدار .

و گفت اگر صد سال در صفات مى‏نگرى به صفات ذاتش راه نيابى زيرا كه چون خاكستر و آتش است .خاكستر صفت ،فعل آتش است و از خاكستر صفت ذات آتش نتوان يافت و از اينجا گفته‏اند خداى را نتوان شناخت و معرفت از بالا درآيد تا تو عارف گردى و او را بشناسى در هستى و بى چگونگى صفات و آنجا كه چگونگى بود معرفت نبود .

و گفت گروهى را از اينجا تحير پديد آمد و بدان تحير قانع گرديدند و زيادت خواهند كه در اين تحير قناعتشان بدين حجاب گشت ،اگر ديدارشان بودى از اين تحير رستگارى خواستندى تا به تحير زندگانى رسيدندى .

و گفت سى سال بود تا خداى را مى‏جستم ،گاه يافتمى و گاه نيافتمى .اكنون چهل سال است تا بوسعيد را مى‏جويم و نمى‏يابم .

گفت بعد از هفتاد و سه سال از پندارم بيرون آوردند .گفت در حال نزع برقى از هيبت بيايد كه در آن هيبت جمله معرفت عارفان و علم عالمان و تصوف صوفيان و فضل فاضلان و بلاغت بالغان و طاعت مطيعان و ولايت واليان و محبت محبان و توكل متوكلان و تسليم و رضا و صدق و اخلاص و ايمان و اسلام و ذات و صفات همه فرو شود و محو و ناچيز گردد و آثارى نماند از جمله آنها ،چنانكه گويى هرگز نبوده است اما اگر در آن وقت ذره نيستى بود ،آن نيستى مَركَب راه تو گردد و بدان مركب بدان راه فرو توان شد و به جمله صفات خويش توان رسيد و آن كس كه خواهد همه نيست بود از او مپرس كه چون بود (در حقيقت هستى فرو رود) از مقام او سخن نتوان گفت ،پس اگر هشت بهشت در مقابله يك ذره نيستى بوسعيد افتد محو و ناچيز گردد .

گفت خدا را توان ديد و درويش را نتوان ديد زيرا كه خداى را همه هستى است و درويش را همه نيستى .
گفت وقتى نزديك پيرى شدم ،او را گفتم سخنى بگوى ،زمانى درنگ كرد و گفت جز حق هر چه مى‏دانى گر آيه‏اى گفت نكند و حق نيز بگفت در نيايد پس خاموشى اولى است .و گفت هر چه بايد گفت ما آن كرده‏ايم .و گفت هيچ سخن بهتر از اين سخنان نيست كه ما مى‏گوئيم ولى اگر گفته نشود بهتر است .
گفت مردم در حق ما مى‏گويند كه ايشان را خوش است ،اگر آنچه ما مى‏كشيم يك ذره از آن بدانند به فرسنگ‏ها دور شوند و بگريزند .
گفت ما مى‏نگريم به شرق و غرب چنانكه شما به طبقى فرو نگريد و هر چه در اين طبق است ببينيد ،اگر كسى را در جائى يابيم كه او را درد اين حديث بود واجب است ما را كه پهلوى او بخزيم (و عجب آنكه گفت) اگر ما باشيم و اگر نه ،اين حديث خود خواهد بود .
گفت ما همسايگان خويش را از خدا بخواسته‏ايم و همسايگان ما بلخ و مرو و هرات و نيشابور است و آنان كه اينجايند خود از ايشان سخن نيست (يعنى ايشان ديگر به وصف در نيايند) .

پس گفت هر كس كه در كوى ما گذرى كرده باشد يا خواهد كرد يا روشنايى چراغ خانقاه ما بدو افتاده باشد كمترين كرامتى كه خدا با او كند آن باشد كه بر وى رحمت فرمايد .و در اين حديث بود كه سگى از در خانقاه بگذشت ،شيخ گفت خنك اين سگ كه فردا با سگ اصحاب كهف حشر خواهد شد .

و گفت اگر مرغى به نواحى خاوران بر پرد او را از ما نصيب خواهد كرد .

و گفت اگر فردا از شما پرسند كه شما كيستيد گوئيد كه ما صوفيانيم يا عارفانيم، ما مسلمانانيم يا مؤمنانيم كه هر چه گوئيد صدق آن دعوى از شما طلب كنند و شمإ؛ررظظ درمانيد ،گوئيد كه ما كهترانيم و مهتران ما در پيش‏اند .سئوال ما از ايشان كنيد پس عهد كنيد تا خويش را به مهتران بربنديد .

گفت به سبب حاجات خلق اينجا نشسته‏ايم و اگر نه ما را مكان نبود .
گفت هر كه در ابتدا ما را ديد موحد گشت و صديق و هر كه در انتها ديد ملحد گشت و زنديق.
گفت وقت نزد من شرك است زيرا كه واقت و وقت و موقوت سه باشد و بر سه چيز فرود آمدن بى‏اصل باشد ،چه فانى گشته نه چون فانى گردانيده بود .
گفت اخلاص و نفاق را در عالميان قسمت كردند هفتاد جزو از نفاق و يك ذره از اخلاص نصيب بوسعيد آمد و حال هفتاد سال است كه آن نفاق را به تاراج از دست بوسعيد برده‏اند و آن يك ذره اخلاص هم چنان سوا است و بوسعيد مانده است .

گفت هر كجا عارف و معرفت بود ،از حق به حق بود و اين مجرد ،توحيد نبود آنگاه چون بنده عاجز گردد و از يافتن وى عجزش ،جهلش بود و جهلش ايمانش بود ،اين طايفه بر اين جمله بود اول هستى خدا بر او كشف شود پس اندر يافتنش عاجز گردد و خلق را از دانستن آن سوى حق راه نيست و چون دانست فرو ماند همه خلق به عز قانع گشتندى به عزى كه در وى عين نبود الا اين طايفه كه جز به عين عز قانع نگشتند زيرا در عز عين حق تعالى نبود و در عين عز خلق نبود پس عين عزى بايد كه در وى خلق نيست نه عز عين كه در او حق نيست و معناى من عرف الله كل لسانه آن بود كه چون بميرانند او را از حبس تن كه خلق بدو زنده‏اند و زنده گردانند او را به حياتى كه خلق از او مرده‏اند حقيقت گردد وى را مردن خلق از شنيدن سخن وى و در توحيد گنگ گردد زبان وى از سخن كردن با مردگان .

گفت هر كه گويد در من آمد كن و مكن ،بخور و مخور ،خطى گرد وى دركش كه در غلط افتاده است ،اين خاطر آنجا درست آيد كه پاكى بود تو نباشى و چون تو نباشى كن و مكن كرا بود و هر خاطرى كه در آيد هم از آن حضرت درآيد كه در وى باشى او بر تو نشان مى‏كند و در آن ديدن تو خود در ميان نباشى چون تو را به تو دهد آنگاه بدانى كه چون خاطر آنجا كه فنا كلى نبود نصيب بشريت و ديدار اغيار بود و آنجا كه غير را بايد كه چيزى يابد تو كس پيدا كن وليكن چون تو نباشى همه او باشد .

گفت سكر و مستى اينجا از اثر ارادت بود و آن نيز گاه بود و گاه نبود و هر چند شور بيشتر نشان ضعف احوال بود و هر چند احوالش قوى‏تر بود تشويشش كمتر و نظرش به توحيد بيشتر و ارادت دورتر و هر چه نه بر طريق است تا نجويند نباشد و اين طريقت تا ندهد طلب نكند و هر چه تو را تمام نخواست كرد همت تو تو را بدان نيفكند و هر چه در همت تو نهاد تو را تمام كرد اين فراغتى كلى بايد تا كسى بدان حديث پردازد .اين طريقت را رنج نياميزد و آسايش جويند از بهر فراغت از بهر خلق حق نيست و در حق خلق نيست ،راه حق توئى و تو را از رفتن چاره نيست .

گفت قاعده بندگى بر نيستى است تا ذره‏اى اثبات صفات تو مى‏ماند حجاب مى‏ماند ،اثبات صفت خدا است و نفى صفت بنده .
گفت پادشاهان بنده نفروشند جهد كنيد تا بنده پادشاه شويد .
يكى به شيخ گفت بنده به گناه ،از خدا به بند افتاد .گفت كنون مى‏بايد كه از جويى كه مردم جسته و افتاده‏اند نجست .گفت چون گمان بردى كه او را گم كردى اين وقت او را يافتى .

گفت وقت تو نفس تو است ميان دو نفس ،يكى شده و يكى ناآمده .
گفت هر كجا پنداشت تو است ،دوزخ است و هر كجا تو نيستى ،بهشت است .
گفت حجاب ميان تو و خدا ،آسمان و زمين و عرش و كرسى نيست بلكه پنداشت و منى تو است ،از ميان برگير به خدا رسيدى .
گفت همه وحشت‏ها از نفس است اگر تو او را نشكنى ،او تو را بشكند و اگر تو او را قهر نكنى ،او تو را قهر كند خنك آنكه در همه عمر نفسى صافى از او برآيد و آن نفس ضد نفس بود و هر كجا نفس غالب بود آن نفس نبود دود تنورستان بود كه از قالب بر مى‏آيد .
گفت تلون و تغير و سوزش و اضطراب همه از نفس بود آنجا كه اثرى از انوار حقيقت كشف گردد نه ولوله بود نه دمدمه ،نه تغير بود نه تلون كه «ليس مع الله وحشته و لامع النفس راحة» .

گفت بى‏بارتان نخواهد گذاشت اگر بار حق بردارى به نقد ،به حقيقت رسى و بياسائى و اگر نه باطلى برگردن نهندت كه نه در دنيا بياسائى و نه در آخرت .
گفت رنج در رنج بتوان افزود و لاكن به كِشِش است نه به كوشش .
گفت كوهى را به مويى كشيدن آسان‏تر است از آنكه از خود به خود بيرون مى‏بايد آمد .
گفت هر كه با خدا معامله به صدق كند او را منشور ولايت نويسند .
گفت چون مرد به راه تجريد رسيد ملك سليمان وى را معلوم نگردد و تا به تجريد نرسيده فضله سر آستين كه زيادت از دست بود معلوم گردد .
گفت پراكندگى دل از دوستى دنيا بود و هر كه را در دل ذره‏اى دوستى دنيا بود هرگز دل جمع نگردد .
گفت هر كه با هر كسى تواند نشست و از هر كسى سخن تواند شنيد و با هر كسى خورد و خواب تواند نمود از او طمع نيكى مداريد كه نفس او را به دست شيطان باز داده است .
گفت فتوت و شجاعت و لطافت و ظرافت نبات‏هايى است كه در بوستان كِشِش رويد و در بوستان كشش مى‏خواهند انبات كنند كشش محو مى‏كند .
گفت كردارى است از او به تو اما آنچه رضا دهى و آنچه از تو بر او وارد مى‏شود به اخلاص كنى اينك نيك بخت دو جهان باشى .
گفت هيچ حجاب نبود ميان خلق و حق مگر آنكه جلال او بر جمال او غيرت برد و هوا را در ميان افكند تا حجاب شود هر كه خواهد كه به كلى حجاب برخيزد گو هوا را از ميان بردار تا به جز خدا در هيجده هزار عالم نبينى .
گفت خدا باك ندارد كه صد هزار نفس را فداى صاحب دلى گرداند .
گفت اگر بنده بداند كه او چگونه كريم خدايى است و چنانكه هست حضرت او را بشناسد زهره‏اش از شادى برآيد و بنده نيكو بودى از بزرگوارى خويش .
گفت خدا فرداى قيامت به بندگان خود خطاب كند كه تو را در دنيا نصيب ندادم نه از آن بود كه دنيا از تو دريغ داشتم بلكه تو را از دنيا دريغ داشتم .دنيا را به كسانى داديم كه از ما دور شدند ،اى بنده من تو را از آن عزيزتر دارم كه به چيزهاى فانى آلوده كنم ،دل مشغول مدار كه امروز روز تو است و حكم حكمِ تو .
گفت ديرى است كه مى‏گويند جايى چيزى است ،اگر نبودندى نگفتندى و اگر نيافتندى نجستندى .
گفت بسى مرد كه حق نان و نمك قديمش موى گرفته باز آورد .
گفت اگر آدمى از شكر ريز لطف او آگاه بودى بيم بودى كه از شادى دلش وا خنديدى .
گفت سعادت به زير سر توست سر زير قدم نه تا دستت به سعادت برسد .
گفت دو خطيب بر منبرى خوش نيايد ،چون حق مى‏گويد من ،تو مگو من و مطلقاً مباش .
گفت با زاهدان زاهد باش و با صوفيان صوفى و با عارفان چنانكه خواهى باش .
گفت درويش را بايد تا هيچ كس نبود تا همه خداى را تواند بود .
گفت جهد كنيد تا خود را بر گوشه دل صاحب دلى ببنديد كه هر روز هفتاد نظر به جز آن سيصد و شصت نظر از خدا بر دل اولياء آيد ،هر گاه تو در آن دل باشى بسا باشد كه فيض آن نظر عاطفت اثر به تو سرايت كند و سعيد گردى .
گفت انسان كه انسان باشد نه خسته كفر و نه بسته ايمان باشد .
گفت غريب است كسى كه از اين حديث به وى دارد و كسى كه از خودى خود سير آمده است. گفت سلامت در تسليم و رنج و بلا در تدبير است .
گفت مثل ادب كردن احمق چون آب ريختن در بيخ درخت حنظل است كه هر چه آب بيش خورد تلخ‏تر گردد .
گفت خردمند آن است كه چون كاريش پيش آيد همه راه‏ها جمع كند و به بصيرت دل در آن نگرد تا آنچه صواب است از آن بيرون كند و ديگر را يله[25] كند چنانكه كسى را زرى گم شود در ميان خاك همه خاك را جمع كند و به غربالى فرو گذارد باز يابد .
گفت هيچ راه به خدا نزديك‏تر از راه نياز نيست ،اگر نياز بر سنگ خاره افتد چشمه آب از آن گشاده شود .
گفت داورى كارى است و از غيرى ديدن شرك است و خوش بودن فريضه است.
گفت فريضه آن است كه هزار دوست اندك بود و يك دشمن بسيار .
گفت «الله و ما سوى الله وانقطع النفس» .
گفت هر حالت كه از مجاهده و علم خالى بود زيان او پيش از سود او بود و هر كه را پيرى و مقتدائى نبود از او هيچ كارى نيايد .
گفت مرد بايد به روزگار مشغول بود ،هر چه او را از خدا باز دارد از پيش بردارد و راحتى به درويش رساند ،اگر ارادت بدين صفت به سر برد به مقصود رسد و اگر نه سرگردان باشد نه با دين بود نه با دنيا .
گفت منعمان دنيا به نعمت دنيا متنعم‏اند و منعمان آخرت به نعمت هاى آخرت و دوستان الهى را اندوه حق حصارى است و پناهى است از جمله آفت‏ها و بلاها .
گفت اهل دنيا صيد شدگان ابليس‏اند به كمند شهوات و اهل آخرت صيد شدگان حقند به كمند اندوه .
گفت در هر دلى كه از حق سرّى نيست و با حقش رازى نيست و از كلام حقش سماعى نيست نشان آن است كه در آن دل اخلاصى نه و او را به هيچ روى خلاصى نه .
گفت هر كه به نفس زنده است به مرگ بميرد و هر كه به دل زنده است هرگز نميرد .
گفت معشوق روندگان سرّ پاك است و اين سرّ باقى بود و نيست نشود زيرا كه اين سرّ پيوسته به نظر حق قائم است و منظور نظر خاص حضرت است از نصيب خلق پاك است و در اين قالب عاريت است هر كه را اين سرّ است او حى است و هر كه را نيست او از حيوانات است و بسيار فرق است ميان حيوان و حى .

گفت هر كه به خدا زيد هرگز نميرد .
گفت درويش نبود كه اگر درويش بود درويش نبود .
گفت درويش نه ايشانند كه اگر ايشان بودندى نه درويشان بودندى هم ايشان صفت ايشانند هر كه راه جويد گذارش بر درويشان بايد كرد كه در وى ايشانند .
گفت هر كه در اين راه تنها رود چون ديو در ميان بيابان فرو ماند و نداند كه راه كدام است.
گفت اين نه كارى است كه به رشته بر كسى توان بست يا به سوزن بر توان دوخت و اين نه كارى است كه به سخن فرا سر شود واين كار به نياز و محبت به سر توان برد اگر چه سرّ جان‏هاى است و هر كه هم نشست ما نيست در اين حديث او ما را هيچ كس نيست اگر چه ما را از اقربا است .

گفت در هر كارى يارى بايد بودن و در اين كار يارها .
گفت هر كه خلق را شايد خدا را نشايد .
گفت خلق از آن در رنجند كه كارها پيش از وقت مى‏طلبند .
گفت از حق بايد ثبات و استقامت خواهند ،كرامت مى‏خواهند چون كرامت پديد آيد مرد معجب شود .
گفت ترسان ترسان در اين كار پاى مگذار كه اين كار به دليرى و عيارى پيش بايد گرفت چون خدا گفتى هر چه دون او است بگذار .
گفت وقت خويش نگه دار و ملازم گير و آلوده مكن كه او چون آبگينه شامى بود كه اگر اندك خودى فرا پيش گويد بشكند .
گفت هر چيزى را جاى خويش ببين كه چگونه ساخته‏اند و هيچ غلطش نيفتاده است چون بديدى انكار همه خلق رادر يك نفس ببايد ديد يكى و يكى چون همه .
گفت مرد را همه چيز ببايد تا هيچ چيز نبايد .
گفت اگر در زاويه درويشى ساز خمّاران بيابيد او را نصيحت كنيد و دعوتش كنيد به رفق و با او درشتى نكنيد .
گفت هر چه تو را از خدا باز دارد شوم است و صحبت او مذموم .
گفت انگار در همه عالم تو مانده‏اى و بس بنگر تا چه مى‏بايد كرد اگر اين بدانستى معاملت بر دست گير كه در وقت نزع از دست نبايد نهاد .
گفت هر كه چنان پندارد كه بى‏جهد رسد خطا است .
گفت هر بى سر و پا را به حضرت ربوبيت راه نيست .
گفت بس كسانند كه تن مى‏گدازند و نفس مى‏پرورند .
گفت مثل اين نفس چون مردى است كه سنگ آسياب را بر روى ديوار برمى‏كشد اگر يك طرفةالعين از او غائب شود آن سنگ بر زمين افتد .

گفت ايشان كار به دل كردند و ما به دست .
گفت گوهر تو در قفس انسانى است از اين شاخ بر آن شاخ مى‏نشيند در قفس باز كن و وى را خلاص ده .
گفت در اين راه عافيت نباشد و سلامت و آرام نباشد و خلق و رفيق و دوست نباشد و خويش و پيوند و توئى تو هم نباشد يك خداى باشد و جز وى نباشد .
گفت حق در هيچ آبادانى نباشد .
گفت او پاك است از هر چه در دل مخلوق بگذرد .
گفت چون فضل كرد با بنده بيچاره ضعيف او را مجمجه در باطن فرا ديد آرد تا آن مجمجه او را به جايگاهى رساند كه از هر چه جز او است او را باز كشد و بگسلد و بنده را بيارايد و او را جلوه كند بر خلقان خويش و او در ميانه چون مومى بود چنان كش مى‏مالد چنان مى‏باشد كه المؤمنون يلّنُونَ لَيِنّون .
گفت گرفتارى مى‏بايد كه پديد آيد ،تو را از تو فرا ستاند و شوريده شوى در گرد جهان گردى سوخته و درد اين حديث تو را اندرون وا كرده جهان بى‏آنكه بدانى كه اين حديث چيست ،چون خدا گفتى از خود و از هر چه دون او است ببايد مردن يا نه پيرامون اين حديث نبايد گشتن بدان بسر نشود كه خدا گوئى ،خداگويان بسيارند خداجو بايد بود ،خداجو عزيز است و هر كه چنين بود او را هيچ گاه نگذارند كه درماند .
گفت آدمى را به فضل‏ها مخصوص كرده است كه مى‏گويد بيا با من باش به جاى تو خدا مى‏خواهد كه نيست كند تو را و از بيخ بركندت آنگاه به نور خويش تجلى كند بر آن خاك پاك.
گفت هر كه خدا گويد و به چيز ديگر اثبات كند مشركى بود و اين روا نباشد يكى بيش نيست.
گفت غافل نبايد بود از آن كسى كه يك دم زدن از تو غافل نيست كه از خدا غافل بودن صعب‏ترين كارها است .
گفت راه نزديك‏تر به خدا آن است كه از خويشتن باك ندارى و از خود بيرون آئى و مى‏كش دم به دم چنانكه مار از پوست ببايد كشيد ،همه كس در بند است تا آن را نوردد اين راهرو در خويش راه گم بايد كرد تا آنكه بداند كه هيچ كس نيست .
گفت «الفقر هوالفناء فى الله» .
گفت تصوف ايستادن دل است با خدا به واسطه .
گفت توحيد الحاد است و معرفت طغيان است و ذكر هذيان است و علم نسيان است يعنى هر چه تو نشان كنى شرك بود .
گفت تصوف به تلقين چون بنائى بود بر سرگين .
گفت تصوف دو چيز است يك سو نگريستن و يكسان زيستن .
گفت الذّكرُ نسيانُ ما سِواهُ مسلمانى ،گردن نهادن است بر حكم‏هاى ازلى .
گفت التّصوف اِسمٌ واقعٌ فاذا تَمَّ فهواللّهُ .
گفت صدق وديعت حق است در ميان بندگان كه نفس را در او هيچ نصيب نبود از جهت آنكه راه به سوى حق صدق است و حق حكم نفرموده است كه صاحب نفس رابه حضرت او راه بود .
گفت تصوف عزى است در ذل و توانگرى است در درويشى و خداوندى است در بندگى و سيرى است در گرسنگى و پوشيدگى است در برهنگى و زندگانى است در مرگ و شيرينى است در تلخى هر كه بدين صفت آيد و بدين صفت رود هر روز سرگردانيش بيشتر بود .
گفت تصوف ارادت حق است در خلق بى خلق .
گفت هفتصد پير در ماهيت تصوف سخن گفته‏اند وتمام‏ترين آنها اين است كه «التصوف استعمال الوقت بما هو اولى به» .
گفت اگر آسمان و زمين در هم افتد تو سر به نيستى خود فرو بر و دَم مَزن كه هر چه هست از او است و تو هيچ چيز نيستى ،دوست اين چنين بخواهد اگر كسى فرا تو سخن گويد از جاى نشوى كه اين كار به صفرا از پيش نرود اين را مردى بايد شوره خورده و كار ديده و اين به قيل و قال و تك و پوى درست نشود برقى خواهد .
گفت ابتداء اين حديث نيازى است كه بنده را به خود گرفتار كند تا اندك بنده را از خودى خود كم كند و اين حديث بر او آشكار كند تا بنده همه آن گردد .
گفت خلق اگر بدانند كه از كه باز مى‏مانند ماتم بدارند و پيوسته در تعزيت باشند وليكن كس نمى‏داند و برايشان پوشيده كرده‏اند يكى خلق مى‏پرستد و يكى ضياع و يكى جاه و مرتبه و يكى سود و زيان و يكى اين جهان ،يكى آن جهان ،پس خداپرست كو ،اگر من از خداپرست خبر يافتمى به پهلو خزيدن آنجا شدمى و خاك قدم او را سرمه كردمى .اميران گردن بزرگ كرده‏اند و رئيسان سر برآورده‏اند و عالمان معجب شده‏اند ،خود را صاحب طيلسان مى‏پندارند و زاهدان در جهان نمى‏گنجند و عابدان سخن سخت مى‏گويند و پنداشته است كه از ايشان مى‏زايد و جهانى است سرتاسر همه را شرك گرفته ،اگر همه را فروگذارى ذره‏اى توحيد فرو نيفتد «الا ما شاءالله» .

درويشى گفت ما او را كجا يابيم و جوئيم ،گفت كجاش جستى كه نيافتى اگر قدمى به صدق در راه طلب او نهى ،در هر چه و هر جا نگرى او را بينى .

گفتند عشق چيست ؟گفت العشق شبكه و الحق يعنى عشق دام خدا است .

گفتند شريعت و طريقت چيست ؟گفت :اين همه اسامى منازل است و اين كار به سر نشود الايبدل الارواح و اگر نه به ترهات صوفيانه مشغول مشو .

نقل است كه چون شيخ را وفات رسيد گفت :ما را آگاهى دادند كه اين مردم كه اينجا مى‏آيند و تو را مى‏بينند اكنون آزاد كرديم كه تا اينجا آيند و ما را نبينند پس گفت اين حديث از زمين برجوشيد اگر ما باشيم و اگر نه اين حديث خواهد بود تا قيامت و گفت :شما را به حق تعالى دعوت نكردم كه به نيستى دعوت كردم كه هست بالاى هزار شمائل شما را براى نيستى آفريده است اكنون رفتيم و هزار بربستيم و بالاى هزار شمار نيست يعنى هزار ماه پس گفت: جمعى از جنيان[26] به سخن ما آسايش‏ها داشتند چه در نيشابور و چه در بيرجند سپند بسوزيد كه جنيان از بوى سپند بگريزند و اگر به وقت وفات آوازى شنويد و كسى را نبينيد بدانيد كه ايشانند ما رفتيم و چهار چيز به شما ميراث گذاشتيم :رُفت و روئى ،شست و شوئى، جستجوئى ،گفتگويى و فردا صد هزار باشند كه بى‏عمل به بهشت روند .گفتند ايشان كه باشند ؟گفت قومى كه در سخن ما سر جنبانيده باشند و گفت يك صد سال بعد از اين خادم ما باشيم و يك صد سال فرزندان ما و اين هزار بردارد بلكه دامن قيامت بردارد پس كلمه چند ديگر بگفت و سر در پيش انداخت و ساعتى آب از چشم بر روى او فرو مى‏گذشت و همه مى‏گريستند ،پس از منبر فرود آمد و بر اسب خود نشست و بر جمله مواضعى كه در كوه و دشت شب‏ها به روز آورده بود و روزها خلوتى داشته به وداع آنجاها شد و هر جا كه او را وقتى خوش رو داده بوده اسب آنجا زانو بر زمين مى‏زدى و شيخ وداع مى‏كرد و مى‏گريست تا باز به خانه آمد شيخ را گفتند در پيش جنازه شما كدام بيت بخوانيم ،گفت اين بيت :

خوب‏تر اندر جهان زين نبود كار                           دوست بر دوست رفت يار بر يار
آن همه اندوه بود و اين همه شادى                         آن همه گفتار بود و اين همه كردار
گفتند تلقينت چگونه كنيم ،گفت اين بيت مرا تلقين كنيد :

امشب مباش از من جدا گر من نيايم تو بيا
قيمت نگيرد كوى ما بى‏روى مهرافزاى تو

پس شيخ روزى چند رنجور بود چون وفات كرد آوازى عظيم آمد كه همه اهل شهر بشنيدند دانستند كه جنيان آمده‏اند تا بر شيخ نماز گزارند ،صبر كردند پس خلقى هم بر جنازه شيخ نماز كردند و دفن كردند .شيخ را اسبى بود كه پيش او پشت فرا داشتى تا شيخ بر او نشستى آنگاه آن اسب را ديدند كه افسار گسسته و اشك از چشم‏هايش مى‏دويد و گرد كوى مى‏گرديد و نه آب مى‏خورد و نه علف تا هفت شبانه روز ،روز هشتم گفتند اين اسب بخواهد مرد كه چنين لاغر و ضعيف شده ،او را كشتند و گوشت او را به تبرك به درويشان و مساكين و اصحاب قسمت كردند .

    تم من حالات شيخ ابى‏سعيد ابى‏الخير
    حرره محمد مهدى گلپايگانى‏
    سنه 1330 هجرى قمرى‏

(براى عذر گناه) از ابوسعيد ابوالخير

دارم گنهى ز قطره باران بيش
از شرم گنه فكنده‏ام سر در پيش‏

آواز آمد كه غم مخور اى درويش‏
تو در خور خود كنى و ما در خور خويش‏

***

مردان خدا ز خاكدان ديگرند
مرغان هوا ز آشيان ديگرند

منگر تو بدين چشم بديشان كايشان
فارغ ز دو كون در مكان ديگرند

   ***

اين وادى عشق طرفه شورستانى است‏
غافل منشين كه خوش حضورستانى است‏
هر دل كه در او داغ بتى شعله فروخت
هر جا ميرد چراغ گورستانى است‏

    ***

[1] . ‏ع = مصراع ،نيمى از بيت .
[2] . طنابى
[3] . كاروانسرا
[4] .مبرز :توالت
[5] .مهنه :ابيورد (درگز)
[6] .سباع :درندگان
[7] .خمر: شراب
[8] . ستور :چهارپا
[9] . رُشت :پليدى
[10] . فصد :رگ زدن
[11] .كلوخ استنجا :سنگ توالت
[12] . جمجمه :گيوه
[13] . موزه :كفش
[14] . لگام :دهنه اسب
[15] .لوزينه :حلوايى كه بادام و شكر در آن باشد .
[16] . ‏طراق :آوازها و صداهاى پياپى
[17] . دو تا :خميده
[18] .باغ رزى :باغ انگورى
[19] .شارعى :راهى
[20] . سلاست :آسان
[21] . عيوق :آسمان
[22] . ازار :شلوار
[23] . طيلسان :جامه گشاد و بلند كه به دوش اندازند .
[24] . نعت :وصف كردن (مخصوصاً توصيف نيكو)
[25] . يله :رها
[26] . ‏ناپيدا
نویسنده: «كيوان ورجاوند» كيوان قزويني

مرجع: شرح حال ابوسعيد ابوالخير

محمد بابا «پيشواي نقطويه»

2011-01-12T19:44:00.000+03:30

اين نمونه اول از حروف چيني است و نياز به مقابله و تصحيح دارد . مرجعي كه ايران آيين در عنوان ذيل به صورت لينك ارائه مي دهد از دو كتاب است كه در حوزه آثار مكتوب كه در بازار كتاب سالها پيش منتشر شده و اينك بدون تصحيح و بدون نمونه خواني و بدون ارائه تصاوير تقديم خوانندگان خود مي نمايد و عذر پوزش دارد.

این ناچیز در ماموریت بهبهان بمردى آزاده راد روشن بین برخورد كردم كه نامش محمد و مشهور به بابا بود كه با پدر خود از شیراز به بهبهان آمده در این شهر رحل اقامت افكند و مورد احترام كلیه طبقات بود بار اول كه با این بزرگ مرد برخورد كردم بحكم جوانى و عدم تجربه بنظر حقارت بر وى نگریستم اما پس از چند دقیقه كه از بحث بگذشت دریافتم كه قادر بدرك سخنان وى نمى‏باشم شرمنده شدم و پس از مدتى كتاب ایران نامه جلد سوم اثر پروفسور شوشترى در مبحث بود ابراى بابا خوانده آن چنان توصیف كرد كه از پروفسور نشنیده بودم و در آن ایام در شهر بهبهان كسى از عالى و دانى نام بودا را برخورد نكرده بود این مطلب را با بابا در میان نهادم تبسمى كرد و گفت وقتى پرسشى از من مى‏كنى واقعیت امر چون پرده سینما در نظرم آشكار شده و آنچه را مشاهده مى‏كنم بر زبان مى‏رانم سالها دوستى من با بابا به پائید تا در سن نود سالگى دیده از جهان خاكى بشست و در همان شهر مدفون گردید.

مقام رهبرى را در دین نقطوى بابا گویند و بابا قرب یك سال نزد من در شهر سوسنگرد بسر برد و دوبار در بهبهان ماموریت داشتم و در تمامى اوقات فراغت از وى كسب فیض مى‏كردم و اسرار این مسلك را بمن بیاموخت و مرحوم بابا آخرین رهبر این مشرب در ایران بود و مرا بجانشینى خود منصوب كرد و چند عكس با وى بیادگار دارم و نامه‏هاى بسیار به این ناچیز نوشته كه همه آن مكاتیب در كتابخانه‏ام مضبوط است اما این بیمقدار از این عنوان بهره نجسته نسخه‏اى خطى منسوب به محمود پسیخانى در كتابخانه مجلس جمهورى اسلامى موجود است كه پس از دقت و امعان نظر دریافتم كه از آن محمود نمى‏باشد ممكن است آثارى از محمود و بزرگان این فرقه در كتابخانه‏هاى غرب یا شرق بدست آید اما آنچه از دیدگاه تاریخ ادیان عقایدى كه پیروان نقطوى در ایران عامل بودند با آثار اساسى این مكتب مغایر باشد و باید چنین باشد زیرا شاه عباس در لباس دوستى و وداد خود را نقطوى معرفى كرد و تاریخ دربار صفوى گوید منجم دربار براى شاه عباس سه روز خطر جانى پیش بینى كرد لذا براى رفع غائله یوسف نامى كه محكوم بمرگ بود سه روز به تخت سلطنت نشانده و روز چهارم بدیار عدم فرستادند اگر چنین بود در این اوقات یوسف حكم قتل عاملین قتل آتى خود را صادر مى‏كرد شاه عباس اظهار ارادت كرد و یوسف تركش دوز را با ده هزار تن از دم تیغ بگذرانید و آثار نقطویه را طعمه آتش ساخت دیگر كتاب و رساله‏اى در دسترس پیروان نقطوى نبود كه از جنبه علمى باصول عقاید خود پى برند یك رشته مسائل سینه بسینه منتقل گردید تا در دسترس این ناچیز قرار گرفت و براى اولین بار این بیمقدار پرده بر كنار نهاده آنچه در خاطرم محفوظ مانده یا به كتاب آورده نتیجه چهار سال زحمات مداوم خود را بزبان ساده و روشن در دسترس ارباب ادب و دانش و روشن بین از نظر تاریخ عقاید این سرزمین پاك بقلم جارى ساخته تا از پرده استتار خارج گردد.

سبب نگارش این بود كه این ناچیز از ریاست مذهبى و مسلكى گریزان و خود را شایسته این مقام نمى‏داند لذا تن بتربیت افرادى نداده و ناگزیر شدم كه نتیجه تحقیقات علمى و عملى را بر طبق اخلاص و از روى امانت و راستى عرضه بدارد.

بابا تورات و قرآن مجید و كتب عرفا را بزعم خود با اصطلاحات نقطوى تفسیر و تاویل مینمود و خیلى از بزرگان اسلامى و از عرفا و از جمله صفى علیشاه را پیرو مسلك نقطوى میدانست. بابا مردى خوش محضر و مجلس آرا و شوخ و خلیق و مهربان و متواضع و عفیف بود در جوانى مشاقى میكرد و بسیار آزرده خاطر بود كه چرا چند سال از طریق قمرى امرار معاش میكرد افرادى كه بدنبال اكسیر (طلا سازى) هستند نقره‏سازى را قمرى و طلا سازى را شمسى گویند. بعد از غائله قزوین بدست شاه عباس افراد این مسلك كه اكثراً در لباس دراویش خاكسار بسر میبردند در تقیه بسر برده و عقاید خود را آشكار نمى‏سازند. این ناچیز غیر از بابا به نقطویه دیگرى برخورد ننمودم .

رمر شناساى نقطویان بدین ترتیب است وقتى دو تن با هم برخورد میكنند یكنفر از آنان به نفر دیگر میگوید درویش از درویشى چه فهمیدى آن نفر دوم اگر نقطوى باشد با انگشت سبابه دست راست بابر سطح زمین منقوش مى‏كند مانند كسى كه نمك بر دهان میگذارد انگشت خود را بدهان نهاده غیر از این چیزى نیافتم نفر اول اگر هم مسلك وى باشد همان عمل را تكرار میكند یا بجاى ترسیم با فقط نقطه را بر سطح زمین كشیده و سه مرتبه دست خود را بر نقطه نهاده بعد بدهان میبرد و پس از شناسائى همدیگر شروع باسرار گوئى میكنند و به تناسخ نزولى و صعودى سخت پابند میباشند. نبوت را به آب و ولایت را به خاك تعبیر كنند و جوهر آن را نمك دانند مهر حضرت فاطمه آب است و خبرى كه مشعر بر آنست كه تمام مفاهیم عالیه قرآن در سوره حمد و مفاهیم این سوره در بسم الله و بعد با بسم الله و سپس نقطه تحت الباء و على (ع) همان نقطه باء است. مورد استناد نقطویه است و ولایت كلیه را معتقد و بابا كسى است كه بدین مقام نائل آمده باشد و ولایت را بر نبوت ارحجیت میدهند و گویند اسم مادر موسى را كه بهر قفلى بزنى گشوده گردد یعنى مفتاحى كه حلال تمام رموز و مشكلات است و اسم اعظم است و در ضمن آن چنان بحد وفور است كه حتى در منازل پیر زنان فقیر و مستمند نیز یافت میگردد نمك است كه عصاره خاك است تمام عوالم هستى از خاك پدید آمده و تلاء لوء صبحگاهى خورشید از آنست كه آفتاب جهانتاب همه شب داخل اقیانوس گشته و بامدادان با تابشى بیشتر میدرخشد و یكى از عبادات مهم آنست كه قبل از طلوع آفتاب بیدار گشته بخورشید بنگرد تا آفتاب آشكار گردد و گویند :

خاك شو خاك تا بروید گل‏ كه به جز خاك نیست مظهر كل‏

و بیت بالا را به مولوى نسبت میدهند .

وجود عنصر بدن هر انسانى دو سوم آب و یك سوم نمك است. مركز منظومه شمسى كره زمین است سر عالم خلقت اكسیر است و ریشه تمام علوم اكسیر و هر كس به اكسیر دست یافت بمقام نقطه و بابائى رسیده است و تمامى علوم را درمییابد در سوره بقره آیاتى چند در مورد مرگ یكى از بزرگان كه میراث خوار وى تقاضاى ماترك مقتول و خونبها میكند و الحاح و تضرع یهود نزد حضرت موسى (ع) و رفتن حضرت به كوه طور و دستور ذبح گاو كه در میانه دوازده سبط بنى‏اسرائیل فقط بچه یتیمى داراى چنین گاوى بود تعبیر به اكسیر كنند و گفتار فلاسفه و عرفا بر طبق عقاید خود تفسیر كنند و آیه قرآن كریم كه رب جلیل فرموده است لارطب و لایابس الافى كتاب مبین (كتاب مبین) را كره خاك معرفى كنند و همه چیز در خاك پدیدار میشود درباره گفتارى كه در توصیف پیغمبر اكرم(ص) بیان گردیده كه حضرت ختمى مرتبت سایه نداشت اظهار میدارند مراد و مفهوم آن آب است و كنیه حضرت على (ع) بوتراب بود مقصود آنست كه آن حضرت داراى ولایت كلیه بوده و باكسیر دست یافته بود خوردن مشروبات الكى را جایز میدانند و اكسیر را اخت‏النبوه گویند و بیش از رسیدن بسن چهل سالگى رسیدن باكسیر امكان ندارد عامل باید در اطاق كه كسى از افراد منزل را بدان اطاق راه نباشد و از عمل وى مطلع نگردند در اطاق باندازه محراب بعمق یك وجب خانه موت احداث كند و به نسبت پنج كه مراد از پنج تن همین است دو سهم از نبات دو سهم از آب و یك سهم از خاك هر یك علیحده جوهركشى كند و نمك آنها را با هم مخلوط ساخته در قرع و انبیق ریزد و سر آنرا مهر كرده آتش ملایم دهد و همیشه روشن باشد اولین رنگى كه پدیدار گردد سیاه است و بعد بتدریخ به هفت رنگ درآید و آخرین مرحله اسود است كه گویند آب حیات در ظلمات است و نور در تاریكى است مراد از این مرحله است و این عمل چهل روز بطول انجامد اگر كامیاب گردد وجود وى نیز تغییر پذیرد و مس وجودش طلاى احمر گردد اگر موفق نگشت دلسرد و افسرده خاطر نگردد و مجدداً به اربعین نشیند تا شاهد مقصود را بدست آرد. نبات از علفى است كه در كوهستانها یافت شود و شبها تا صبح پاى كوره بنشیند و هر روز چند مرتبه باطاق سركشى كند و در این ایام بكار دنیوى كمتر پردازد و از خوردن حیوانى و آنچه از حیوانى بدست آید مانند پنیر، شیر ،ماست پرهیز كند و از مباشرت با همسرش امتناع ورزد رنگ جوهر اول سیاه بعد سفید -زرد - سرخ - آبى و آخرین بار سیاه و سپس سفید گردد و نادر افتد كه كسى در اربعین اولیه موفق گردد و بعضى را عقیده بر آنست كه این عمل بایست در سرزمین كربلا یا نجف یا مكه یا مدینه انجام گیرد و با دارا بودن اكسیر قادر بانجام هر عمل غیر عادى است و برگشت نیروى جوانى را امكان‏پذیر دانند ناگفته نماند در طب قدیم مبحثى تحت عنوان اكسیر بدن وجود دارد كه با تجویز گیاهان بیست سال نیرویش بعقب بر گردد حتى موى سپید بسیاهى گراید .استاد در حین عمل قادر بكمك كردن وى نیست و بنا بقاعده تناسخ باید بارها بدنیا برگردد تا قادر بانجام اكسیر شود و بحد كمال رسد. گویند قارون و موسى و فرعون بدین مرتبت رسیده بودند و حضرت رضا(ع) و حضرت على (ع) در مقام نقطه بودند. نوع انبیاء و ارسال رسل را ضرورى و حتمى نمیشمارند.

ذوالنون مصرى را گویند داراى این مرتبت بود. مظفر علیشاه كرمانى كتابى بنظم در علم اكسیر سروده است كهنه مصر و جوكیان هند بدین مرتبه رسیده‏اند شیخ احمد احسائى و سید كاظم رشتى و سید باب و بهاء مدعى داشتن اكسیر بودند فلاسفه گویند قلب ماهیت محال است اما عرفا گویند ما فلز را معالجه میكنیم. نقطویه سال را به نوزده ماه و هر ماه را به نوزده روز قسمت كنند و عدد هفت و نه و نوزده را مقدس دانند كسى كه بمقام بابا رسید روحش پس از مرگ بستاره مریخ رفته و بتدریج به زهره و بدیگر ستاره‏ها راه مییابد آقاى على اصغر حكمت در كتاب تاریخ ادیان نوشته است كه یهود در قرن دهم میلادى معتقد گردیدند كه كلمات و حروف معناى خاصى دارند كه نقطویه و حروفیه متاثر از آن گردیدند. اقبال لاهورى در كتاب سیر فلسفه در ایران مینگارد كه محمود یگانگى هستى را نفى كرد. این ناچیز در زندگى خود افراد زیادى را مشاهده كردم كه فریب لافزنان را خورده و هستى و ایام حیات خود را بى جهت از دست داده باد بدست چشم از جهان خاكى بربستند.

در بهبهان و دزفول عده‏اى به اكسیر مشغول بودند اما طرفى نه بستند دو تن از دوستانم یكى در اثر اكسیر مسلول گشته و در جوانى رخت از جهان بركشید و نفر دیگر از هر دو چشم نابینا شد.

مشتاق برادر درویش خلیل كه هر دو خود را جانشین ذوالریاستین مى‏پنداشتند در اهواز و تهران عده‏اى را از هستى ساقط نموده و بر خاك مذلت نشاندند.

باباى نقطوى مدعى بود هر پرسشى از وى شود قادر به پاسخ آن میباشد و مى‏تواند با ارواح باباهاى گذشته ارتباط حاصل كند عبادت صبحگاهى یعنى نگریستن به خورشید ممد دست یابى به اكسیر است به ایرانیت سخت پابند مى‏باشند دست یابى به اكسیر باید مقدر باشد در حین عمل فقط مى‏شود بابا را مستحضر ساخت اما حق دخالت در انجام كار ندارد بابا در هنگام عسرت مجاز است بحداقل رفع نیاز از اكسیر استفاده برد باباطاهر و عین‏القضات و مولوى و شمس تبریزى را نقطوى دانند.

عدد یك و سه و پنج و هفت و نه و نوزده را مقدس شمارند مرحوم مشهدى محمد بابا در بهبهان تاهل اختیار كرد و سه دختر از این مواصلت بوجود آمد دامادش رخشنده رو بود عده‏اى از جوانان تحت تربیت بابا قرار گرفتند و با خرافات سخت مبارزه مى‏كردند بابا از شاگردان خود چیزى نمى‏پذیرفت .

در سه كیلومترى بهبهان محلى است بنام بشیر و نذیر كه مزار دو تن از خاخام‏هاى (علماى یهود را حاخام یا خاخام گویند) یهود مى‏باشند این محل تفرجگاه اهالى بهبهان است بابا در جوانى كه یوز باشى (فرمانده صد نفر) حكومتى بود به بشیر نذیر رفته هر درویشى كه وارد مى‏شد ویرا بخانه برده چند روز از وى پذیرایى مى‏كرد و بعضى قضایا براى وى روشن میشد بابا برایم گفت درویشى را بمنزلم برده یك هفته پذیرائى كردم یكشب دو ساعت از نصف شب گذشت از آن صوفى پرسش كردم چرا مردم این مطالب را در نمى‏یابند مراواداشت كه به بام خانه رویم با اصرار وى با هم به بام خانه رفتیم بمن گفت چه مى‏بینى پاسخ دادم سكوت محض حكم‏فرما است و همه بخواب رفته‏اند آن صوفى اظهار داشت این خواب نیست موت است اگر زنده بودند مانند تو بیدار مانده و از مثل منى بهره مى‏جستند بابا گفت این درویش دلیل راه من شد بابا بمن گفت بعد از مرگم به شیراز رفته شاید كسى را كه در این مشرب گام برمى‏دارد برخورد كنى و بعد اضافه كرد تا آن ایام فردى در قید حیات باقى نخواهد بود سخنش را بكار بستم اما با بابایى ملاقات دست نداد.
نویسنده: نورالدين مدرسي چهاردهي

مرجع: كتاب سيري در تصوف

نقطويه

تا كنون درباره عقاید نقطویه كتاب یا رساله‏اى تدوین نگردیده فقط در سالهاى اخیر آقاى دكتر صادق كیا كتابى در باره نقطویه نگاشت كه بیشتر شامل اقدامات سیاسى این فرقه در زمان شاه عباس كبیر است نصرالله فلسفى چند جلد درباره زندگانى شاه عباس نوشت كه در خور ارزش است و جریان فعالیتهاى نقطویه را در بردارد. محمود دهدار رساله كوچكى بر رد عقاید نقطویه تدوین نمود. شاه نعمةالله ولى رسائلى درباره حروف نوشت و سیدعلى همدانى كتابى درباره نقطه نوشته كه بوسیله آقاى حالى از مشایخ ذهبیه به فارسى برگردانده شد كه هیچكدام از این دو اثر ربطى به عقاید نقطویه و حروفیه ندارد.

آقاى مجتبى مینوى در مجله یغما سال دوم مقاله‏اى مرقوم داشتند كه در قرن دهم هجرى نقطویه در هند اعتبارى بهمرسانیده و شیخ ابوالفضل وزیر اكبر شاه از پیشروان این مذهب بوده است. دركتاب ارزنده دبستان المذاهب تصنیف كیخسرو اسفندیار نویسنده كتاب ضمن سیاحت بلاد و امصار به چند تن از بزرگان نقطویه برخورد نموده و نقطویه را واحدیه نامیده است كه تلخیص مقال این است .

محمود از مسبحوان گیلان در ششصد هجرى ظاهر گردید مردى عالم و متقى و فصیح بود محمود گوید چون جسد محمد ص كاملتر شد از آن محمود سر زد.

از محمد گریز در محمود

كاندران كاست و اندر این افزود

اجزاء جسد محمد (ص) و على با هم آمیخت و پیكر محمود سرشته گردید شخص واحد را نقطه گویند و مراد از خاك همان نقطه است و آفتاب را نفس آتش دانند و ماه را نفس آب شناسند و برجعت قائلند و میزان كتاب محمود است و هر گاه در تجرد گذرانند شخص در ترقى بوده تا واحد گردد و به مرتبه الله كه مركب مبین است برسد و اگر میل بآمیزش زن كند همه عمر یكبار سزد و اگر نتواند در هر سالى یكبار و اگر نتوانست در چهل یوم یكبار و بهمین ترتیب اگر قادر نبود ماهى یكبار و از هفته‏اى یكبار عدول نكند آفتاب را پرستش كنند كه گویند قبله است. محمود بر ساحل رود ارس میزیست و حافظ شیرازى از پیروان محمود بوده كه در وصف وى سروده است :

اى صبا گر گذرى بر ساحل رود ارس

بوسه زن بر خاك این وادى و مشگین كن نفس

نویسنده دبستان در پایان گفتار خود نوشته است اینكه گفته شده محمود خود را در تیزاب انداخت صحیح بنظر نمیرسد.

رسید نوبت رندان عاقبت محمود

گذشت آنكه عرب طعنه بر عجم میزد

نسخه خطى دبستان المذاهب در كتابخانه آقاخان محلاتى بود و آنچه بنظر این ناچیز رسیده این كتاب سه بار یك مرتبه در سنه 1321 ه.ق و براى بار ثانى در سنه 1262 ه.ق و مرتبه ثالث در سنه 1267 ه.ق كه هر سه بار در هند بطبع رسید.

ماكس مولر آلمانى الاصل كه تبعه انگلیس گردید و هند شناس معروفى است و كلیه كتب مقدسه ادیان و مذاهب هند را در 51 جلد منتشر ساخت و در سنه 1900 م در گذشت.

مولر معتقد بود كه نویسنده دبستان محسن فانى است و دیگر نویسندگان از جمله علامه قزوینى در ایامى كه در پاریس اقامت داشت در نامه‏اى كه براى استاد بزرگوارم مرد آسیا(كیوان قزوینى) نوشته دبستان را با دساتیر مجعول دانسته و مولف هر دو كتاب را محسن فانى معرفى نموده است این مرقومه با مقدمه و حواشى این بیمقدار در مهنامه وحید منتشر گردید.

محسن فانى در سنه 1025 ه.ق در هند متولد شد در صورتى كه در متن مندرجات دبستان آورده شده كه مولف گوید در 1308 ه.ق خدمت فلان عارف رسیده و باز در صفحات كتاب ذكر شده كه نویسنده شارستان مرا در بغل خود جاى داده و نزد بزرگى برده و وى در باره‏ام دعاى خیر نمود چون كیخسرو اسفندیار پیرزاده صاحب شارستان بوده تكفل خدمت وى را بعهده گرفته است.

اولین بار كیوان قزوینى نویسنده دبستان را شناسانده و فرمودند فرزند آذر كیوان بوده است و بر نسخه چاپى دبستان كه در سنه 1267 ه.ق بطبع رسیده است حواشى ارزنده‏اى نگاشته‏اند اما دساتیر در قرن چهارم هجرى تدوین یافته است و بزعم این ناچیز عقاید مانوى را در بر دارد و مولف دبستان چون به افراد مانوى برخورد نكرده است درباره مانى و عقایدش سكوت پیشه ساخته است.

صاحب دبستان درباره عقاید محمود (كه اهل قریه پسیخان در یك فرسخى رشت قرار گرفته و رودى از وسط قریه عبور مى‏كند) مى‏نویسد:

اول ظهور در نبات بعد در حیوان كه (دابةالارض) نام دارد به وجود آمد تا آدم بظهور آمد این دور شانزده هزار سال است هشت هزار دور عرب كه دور فوق ثرى است و هشت هزار سال دور عجم میباشد.

هشت مرسل مكمل دور عرب و هشت مبین مكمل دور عجم و بدین نهج تا شصت و چهار هزار سال دور نبوت به اتمام رسد.

سراسر صحف را تاویل كرده كه واحد گویند و فرد نقطوى ترقى كند تا بدرجه و مقام الله ارتقا یابد كه مركب مبین است .

به تناسخ نزولى و صعودى معتقد باشند و از خلق و خوى افراد پى برند كه در دور قبل به چه صورتى میزیسته است .

گویند سگ در نشاء سابق ترك قزلباش بوده كه شمشیر كجش دم شده چون چخ گویى برود.

توضیحاً بیان مى‏دارد ابراز این عقیده نفرت نقطویان را از صفویه میرساند.

محمود خود را واحد نامید و مهدى موعود میدانست و دین اسلام را با ظهور خود منسوخ دانست.

محمود گوید چون جسد حضرت محمد (ص) كامل‏تر گردید از جسد محمود بروز كرد «و بعثك مقاماً محموداً».

گویند امام حسین (ع) در دور قبل موسى (ع) بود و فرعون در دور بعد یزید شد كه به تلافى و مكافات گذشته آب فرات را بر روى امام حسین(ع) مسدود ساخت .

نبات ترقى كند بمقام حیوانى در آید بعد در زمره انسان جلوه كند و از ظهور آدم در ترقى بود تا بمعراج رسول اكرم (ص) و سپس اكمل و اصفى گشت و از بدن محمود ظهور كرد.

اجزاء اجساد انبیاء و اولیا بهم آمیخت و جسد محمد (ص) و على (ع) گردید و بعد در پیكر محمود آشكار گردید .

شخص واحد را نقطه گویند كه خاك باشد .

آفتاب را نفس آتش قائلند و عناصر از خاك پدید آیند و اطاعت دارند و برجعت افراد اعتقاد راسخ دارند .

افلاك از عناصر پدید گشت و مبداء اول خاك است و بجاى بسم الله انا مركب مبین خوانند.

محمود شانزده كتاب و 1001 رساله نوشته و نام كتابش میزان میباشد.

شاه عباس در سنه 1002 ه.ق فرمان قتل عام نقطویان را صادر كرد.

صاحب دبستان سند گفتار خود را ارائه نداده اما توان گفت بر طبق سیره خود به یكى از بزرگان نقطوى برخورد كرده و اقوال ذكر شده از سخنان او بهره جسته است .

در عهد شاه طهماسب صفوى درویش خسرو قزوینى لباس قلندرى بر تن كرده و سیاحتها كرده بود.در قزوین رحل اقامت افكند و در گوشه مسجدى معتكف گردید مردم این سامان بالاخص طبقات پایین اجتماع بدو گرویدند و بتدریج شهر قزوین مركز بزرگان نقطویه گردید كاشان و دیگر بلاد به عقاید نقطوى روى آوردند زمانى كه شاه عباس بسلطنت رسید در صدد چاره و دفع این گروه برآمد درویش یوسف تركش دوز بر دیگر بزرگان نقطوى مزیت و برترى داشت. شاه عباس اظهار عقیدت كرد و یوسف را بجاى خود بر تخت سلطنت نشاند و خود سپهسالار وى گردید و سیاهه افراد نقطوى را بدست آورد و روزانه چهارم ده هزار نفر را از دم تیغ بگذرانید و قبلا قاصدان وى كه بشهرهاى دیگر اعزام گردیده بودند عده‏اى از سران این فرقه را در كاشان و ساوه و اصفهان بقتل رسانیدند و عمل انوشیروان را درباره مزدكیان تكرار كرد و بعد براى حفظ و حراست خود و خاندانش پاى تخت را از قزوین به اصفهان تغییر بداد.

نقطویه در قرن دهم هجرى در هند اعتبارى پیدا كرد و شیخ فضل الله وزیر اكبرشاه از پیشروان این مذهب بوده است .

این ناچیز در ماموریت بهبهان بمردى آزاده راد روشن بین برخورد كردم كه نامش محمد و مشهور به بابا بود كه با پدر خود از شیراز به بهبهان آمده در این شهر رحل اقامت افكند و مورد احترام كلیه طبقات بود بار اول كه با این بزرگ مرد برخورد كردم بحكم جوانى و عدم تجربه بنظر حقارت بر وى نگریستم اما پس از چند دقیقه كه از بحث بگذشت دریافتم كه قادر بدرك سخنان وى نمى‏باشم شرمنده شدم و پس از مدتى كتاب ایران نامه جلد سوم اثر پروفسور شوشترى در مبحث بود ابراى بابا خوانده آن چنان توصیف كرد كه از پروفسور نشنیده بودم و در آن ایام در شهر بهبهان كسى از عالى و دانى نام بودا را برخورد نكرده بود این مطلب را با بابا در میان نهادم تبسمى كرد و گفت وقتى پرسشى از من مى‏كنى واقعیت امر چون پرده سینما در نظرم آشكار شده و آنچه را مشاهده مى‏كنم بر زبان مى‏رانم سالها دوستى من با بابا به پائید تا در سن نود سالگى دیده از جهان خاكى بشست و در همان شهر مدفون گردید.

مقام رهبرى را در دین نقطوى بابا گویند و بابا قرب یك سال نزد من در شهر سوسنگرد بسر برد و دوبار در بهبهان ماموریت داشتم و در تمامى اوقات فراغت از وى كسب فیض مى‏كردم و اسرار این مسلك را بمن بیاموخت و مرحوم بابا آخرین رهبر این مشرب در ایران بود و مرا بجانشینى خود منصوب كرد و چند عكس با وى بیادگار دارم و نامه‏هاى بسیار به این ناچیز نوشته كه همه آن مكاتیب در كتابخانه‏ام مضبوط است اما این بیمقدار از این عنوان بهره نجسته نسخه‏اى خطى منسوب به محمود پسیخانى در كتابخانه مجلس جمهورى اسلامى موجود است كه پس از دقت و امعان نظر دریافتم كه از آن محمود نمى‏باشد ممكن است آثارى از محمود و بزرگان این فرقه در كتابخانه‏هاى غرب یا شرق بدست آید اما آنچه از دیدگاه تاریخ ادیان عقایدى كه پیروان نقطوى در ایران عامل بودند با آثار اساسى این مكتب مغایر باشد و باید چنین باشد زیرا شاه عباس در لباس دوستى و وداد خود را نقطوى معرفى كرد و تاریخ دربار صفوى گوید منجم دربار براى شاه عباس سه روز خطر جانى پیش بینى كرد لذا براى رفع غائله یوسف نامى كه محكوم بمرگ بود سه روز به تخت سلطنت نشانده و روز چهارم بدیار عدم فرستادند اگر چنین بود در این اوقات یوسف حكم قتل عاملین قتل آتى خود را صادر مى‏كرد شاه عباس اظهار ارادت كرد و یوسف تركش دوز را با ده هزار تن از دم تیغ بگذرانید و آثار نقطویه را طعمه آتش ساخت دیگر كتاب و رساله‏اى در دسترس پیروان نقطوى نبود كه از جنبه علمى باصول عقاید خود پى برند یك رشته مسائل سینه بسینه منتقل گردید تا در دسترس این ناچیز قرار گرفت و براى اولین بار این بیمقدار پرده بر كنار نهاده آنچه در خاطرم محفوظ مانده یا به كتاب آورده نتیجه چهار سال زحمات مداوم خود را بزبان ساده و روشن در دسترس ارباب ادب و دانش و روشن بین از نظر تاریخ عقاید این سرزمین پاك بقلم جارى ساخته تا از پرده استتار خارج گردد.

سبب نگارش این بود كه این ناچیز از ریاست مذهبى و مسلكى گریزان و خود رإ؛چ‏چ ظظ شایسته این مقام نمى‏داند لذا تن بتربیت افرادى نداده و ناگزیر شدم كه نتیجه تحقیقات علمى و عملى را بر طبق اخلاص و از روى امانت و راستى عرضه بدارد.

بابا تورات و قرآن مجید و كتب عرفا را بزعم خود با اصطلاحات نقطوى تفسیر و تاویل مینمود و خیلى از بزرگان اسلامى و از عرفا و از جمله صفى علیشاه را پیرو مسلك نقطوى میدانست. بابا مردى خوش محضر و مجلس آرا و شوخ و خلیق و مهربان و متواضع و عفیف بود در جوانى مشاقى میكرد و بسیار آزرده خاطر بود كه چرا چند سال از طریق قمرى امرار معاش میكرد افرادى كه بدنبال اكسیر (طلا سازى) هستند نقره‏سازى را قمرى و طلا سازى را شمسى گویند. بعد از غائله قزوین بدست شاه عباس افراد این مسلك كه اكثراً در لباس دراویش خاكسار بسر میبردند در تقیه بسر برده و عقاید خود را آشكار نمى‏سازند. این ناچیز غیر از بابا به نقطویه دیگرى برخورد ننمودم .

رمر شناساى نقطویان بدین ترتیب است وقتى دو تن با هم برخورد میكنند یكنفر از آنان به نفر دیگر میگوید درویش از درویشى چه فهمیدى آن نفر دوم اگر نقطوى باشد با انگشت سبابه دست راست بابر سطح زمین منقوش مى‏كند مانند كسى كه نمك بر دهان میگذارد انگشت خود را بدهان نهاده غیر از این چیزى نیافتم نفر اول اگر هم مسلك وى باشد همان عمل را تكرار میكند یا بجاى ترسیم با فقط نقطه را بر سطح زمین كشیده و سه مرتبه دست خود را بر نقطه نهاده بعد بدهان میبرد و پس از شناسائى همدیگر شروع باسرار گوئى میكنند و به تناسخ نزولى و صعودى سخت پابند میباشند. نبوت را به آب و ولایت را به خاك تعبیر كنند و جوهر آن را نمك دانند مهر حضرت فاطمه آب است و خبرى كه مشعر بر آنست كه تمام مفاهیم عالیه قرآن در سوره حمد و مفاهیم این سوره در بسم الله و بعد با بسم الله و سپس نقطه تحت الباء و على (ع) همان نقطه باء است. مورد استناد نقطویه است و ولایت كلیه را معتقد و بابا كسى است كه بدین مقام نائل آمده باشد و ولایت را بر نبوت ارحجیت میدهند و گویند اسم مادر موسى را كه بهر قفلى بزنى گشوده گردد یعنى مفتاحى كه حلال تمام رموز و مشكلات است و اسم اعظم است و در ضمن آن چنان بحد وفور است كه حتى در منازل پیر زنان فقیر و مستمند نیز یافت میگردد نمك است كه عصاره خاك است تمام عوالم هستى از خاك پدید آمده و تلاء لوء صبحگاهى خورشید از آنست كه آفتاب جهانتاب همه شب داخل اقیانوس گشته و بامدادان با تابشى بیشتر میدرخشد و یكى از عبادات مهم آنست كه قبل از طلوع آفتاب بیدار گشته بخورشید بنگرد تا آفتاب آشكار گردد و گویند :

خاك شو خاك با بروید گل‏

كه به جز خاك نیست مظهر كل‏

و بیت بالا را به مولوى نسبت میدهند .

وجود عنصر بدن هر انسانى دو سوم آب و یك سوم نمك است. مركز منظومه شمسى كره زمین است سر عالم خلقت اكسیر است و ریشه تمام علوم اكسیر و هر كس باكسیر دست یافت بمقام نقطه و بابائى رسیده است و تمامى علوم را درمییابد در سوره بقره آیاتى چند در مورد مرگ یكى از بزرگان كه میراث خوار وى تقاضاى ماترك مقتول و خونبها میكند و الحاح و تضرع یهود نزد حضرت موسى (ع) و رفتن حضرت به كوه طور و دستور ذبح گاو كه در میانه دوازده سبط بنى‏اسرائیل فقط بچه یتیمى داراى چنین گاوى بود تعبیر به اكسیر كنند و گفتار فلاسفه و عرفا بر طبق عقاید خود تفسیر كنند و آیه قرآن كریم كه رب جلیل فرموده است لارطب و لایابس الافى كتاب مبین (كتاب مبین) را كره خاك معرفى كنند و همه چیز در خاك پدیدار میشود درباره گفتارى كه در توصیف پیغمبر اكرم(ص) بیان گردیده كه حضرت ختمى مرتبت سایه نداشت اظهار میدارند مراد و مفهوم آن آب است و كنیه حضرت على (ع) بوتراب بود مقصود آنست كه آن حضرت داراى ولایت كلیه بوده و باكسیر دست یافته بود خوردن مشروبات الكى را جایز میدانند و اكسیر را اخت‏النبوه گویند و بیش از رسیدن بسن چهل سالگى رسیدن باكسیر امكان ندارد عامل باید در اطاق كه كسى از افراد منزل را بدان اطاق راه نباشد و از عمل وى مطلع نگردند در اطاق باندازه محراب بعمق یك وجب خانه موت احداث كند و به نسبت پنج كه مراد از پنج تن همین است دو سهم از نبات دو سهم از آب و یك سهم از خاك هر یك علیحده جوهركشى كند و نمك آنها را با هم مخلوط ساخته در قرع و انبیق ریزد و سر آنرا مهر كرده آتش ملایم دهد و همیشه روشن باشد اولین رنگى كه پدیدار گردد سیاه است و بعد بتدریخ به هفت رنگ درآید و آخرین مرحله اسود است كه گویند آب حیات در ظلمات است و نور در تاریكى است مراد از این مرحله است و این عمل چهل روز بطول انجامد اگر كامیاب گردد وجود وى نیز تغییر پذیرد و مس وجودش طلاى احمر گردد اگر موفق نگشت دلسرد و افسرده خاطر نگردد و مجدداً به اربعین نشیند تا شاهد مقصود را بدست آرد. نبات از علفى است كه در كوهستانها یافت شود و شبها تا صبح پاى كوره بنشیند و هر روز چند مرتبه باطاق سركشى كند و در این ایام بكار دنیوى كمتر پردازد و از خوردن حیوانى و آنچه از حیوانى بدست آید مانند پنیر، شیر ،ماست پرهیز كند و از مباشرت با همسرش امتناع ورزد رنگ جوهر اول سیاه بعد سفید -زرد - سرخ - آبى و آخرین بار سیاه و سپس سفید گردد و نادر افتد كه كسى در اربعین اولیه موفق گردد و بعضى را عقیده بر آنست كه این عمل بایست در سرزمین كربلا یا نجف یا مكه یا مدینه انجام گیرد و با دارا بودن اكسیر قادر بانجام هر عمل غیر عادى است و برگشت نیروى جوانى را امكان‏پذیر دانند ناگفته نماند در طب قدیم مبحثى تحت عنوان اكسیر بدن وجود دارد كه با تجویز گیاهان بیست سال نیرویش بعقب بر گردد حتى موى سپید بسیاهى گراید .استاد در حین عمل قادر بكمك كردن وى نیست و بنا بقاعده تناسخ باید بارها بدنیا برگردد تا قادر بانجام اكسیر شود و بحد كمال رسد. گویند قارون و موسى و فرعون بدین مرتبت رسیده بودند و حضرت رضا(ع) و حضرت على (ع) در مقام نقطه بودند. نوع انبیاء و ارسال رسل را ضرورى و حتمى نمیشمارند.

ذوالنون مصرى را گویند داراى این مرتبت بود. مظفر علیشاه كرمانى كتابى بنظم در علم اكسیر سروده است كهنه مصر و جوكیان هند بدین مرتبه رسیده‏اند شیخ احمد احسائى و سید كاظم رشتى و سید باب و بهاء مدعى داشتن اكسیر بودند فلاسفه گویند قلب ماهیت محال است اما عرفا گویند ما فلز را معالجه میكنیم. نقطویه سال را به نوزده ماه و هر ماه را به نوزده روز قسمت كنند و عدد هفت و نه و نوزده را مقدس دانند كسى كه بمقام بابا رسید روحش پس از مرگ بستاره مریخ رفته و بتدریج به زهره و بدیگر ستاره‏ها راه مییابد آقاى على اصغر حكمت در كتاب تاریخ ادیان نوشته است كه یهود در قرن دهم میلادى معتقد گردیدند كه كلمات و حروف معناى خاصى دارند كه نقطویه و حروفیه متاثر از آن گردیدند. اقبال لاهورى در كتاب سیر فلسفه در ایران مینگارد كه محمود یگانگى هستى را نفى كرد. این ناچیز در زندگى خود افراد زیادى را مشاهده كردم كه فریب لافزنان را خورده و هستى و ایام حیات خود را بى جهت از دست داده باد بدست چشم از جهان خاكى بربستند.

در بهبهان و دزفول عده‏اى به اكسیر مشغول بودند اما طرفى نه بستند دو تن از دوستانم یكى در اثر اكسیر مسلول گشته و در جوانى رخت از جهان بركشید و نفر دیگر از هر دو چشم نابینا شد.

مشتاق برادر درویش خلیل كه هر دو خود را جانشین ذوالریاستین مى‏پنداشتند در اهواز و تهران عده‏اى را از هستى ساقط نموده و بر خاك مذلت نشاندند.

باباى نقطوى مدعى بود هر پرسشى از وى شود قادر به پاسخ آن میباشد و مى‏تواند با ارواح باباهاى گذشته ارتباط حاصل كند عبادت صبحگاهى یعنى نگریستن به خورشید ممد دست یابى به اكسیر است به ایرانیت سخت پابند مى‏باشند دست یابى به اكسیر باید مقدر باشد در حین عمل فقط مى‏شود بابا را مستحضر ساخت اما حق دخالت در انجام كار ندارد بابا در هنگام عسرت مجاز است بحداقل رفع نیاز از اكسیر استفاده برد باباطاهر و عین‏القضات و مولوى و شمس تبریزى را نقطوى دانند.

عدد یك و سه و پنج و هفت و نه و نوزده را مقدس شمارند مرحوم مشهدى محمد بابا در بهبهان تاهل اختیار كرد و سه دختر از این مواصلت بوجود آمد دامادش رخشنده رو بود عده‏اى از جوانان تحت تربیت بابا قرار گرفتند و با خرافات سخت مبارزه مى‏كردند بابا از شاگردان خود چیزى نمى‏پذیرفت .

در سه كیلومترى بهبهان محلى است بنام بشیر و نذیر كه مزار دو تن از خاخام‏هاى (علماى یهود را حاخام یا خاخام گویند) یهود مى‏باشند این محل تفرجگاه اهالى بهبهان است بابا در جوانى كه یوز باشى (فرمانده صد نفر) حكومتى بود به بشیر نذیر رفته هر درویشى كه وارد مى‏شد ویرا بخانه برده چند روز از وى پذیرایى مى‏كرد و بعضى قضایا براى وى روشن میشد بابا برایم گفت درویشى را بمنزلم برده یك هفته پذیرائى كردم یكشب دو ساعت از نصف شب گذشت از آن صوفى پرسش كردم چرا مردم این مطالب را در نمى‏یابند مراواداشت كه به بام خانه رویم با اصرار وى با هم به بام خانه رفتیم بمن گفت چه مى‏بینى پاسخ دادم سكوت محض حكم‏فرما است و همه بخواب رفته‏اند آن صوفى اظهار داشت این خواب نیست موت است اگر زنده بودند مانند تو بیدار مانده و از مثل منى بهره مى‏جستند بابا گفت این درویش دلیل راه من شد بابا بمن گفت بعد از مرگم بشیراز رفته شاید كسى را كه در این مشرب گام برمى‏دارد برخورد كنى و بعد اضافه كرد تا آن ایام فردى در قید حیات باقى نخواهد بود سخنش را بكار بستم اما با بابایى ملاقات دست نداد.

موریس مترلینگ در كتاب راز بزرگ ترجمه ذبیح‏الله منصورى مى‏نویسد :

هرمیتیان در علوم پنهانى خطوط و علائمى بكار مى‏بردند امروز عرفا بنام طلسم مى‏خوانند و كیمیاگران بزرگ مى‏خواستند دریابند كه اسرار زندگى چیست تعلیمات آنان پنهانى و جزو اسرار بود.

آقاى مینوى در مجله یغما سال 28 ه.ش كتاب مفاتیح غیوب را اثر محمود پسیخانى مى‏داند اما بنظر این ناچیز این نظریه درست نیست و مینوى نوشته‏اند نقطویه وسیع‏المشرب بوده‏اند و درویش خسرو قزوینى كه آباء و اجدادش كناس بوده‏اند لباس قلندرى در بر كرده و در عهد شاه طهماسب صفوى بقزوین آمده در مسجدى رحل اقامت افكند شاه عباس در سفر لرستان دستور داد درویش خسرو و اتباع وى را دستگیر و در زنجیر كشند.

بدستور شاه عباس در ساوه طبیبى مسمى به مولانا سلیمان ساوجى محكوم به حبس ابد شد در كاشان میر سید احمد از نصرآباد كاشان با شمشیر شاه عباس پاره پاره گردید در اصفهان درویش اقلیدى و درویش بریانى و در اصطهبانات بوداق بیگ و دین اوغلى استاجو به قتل رسیدند و شریف آملى به هند فرار كرد.

نصرالله فلسفى كه استاد این بیمقدار نیز بود پس از تتبع و رنج سالیان دراز شرح حال شاه عباس و نقطویان را تدوین فرموده كه بسیار مستند است .

انوشیروان پس از قتل عام مزدكیان مشهور به انوشیروان عادل گردید و شاه عباس پس از قتل فجیع نقطویان به شاه عباس كبیر شهرت یافت .

اقبال لاهورى در كتاب سیر فلسفه در ایران در صفحه 72 مرقوم داشته‏اند كه واحد محمود در سده هفتم هجرى یگانگى هستى را نفى كرد و باور داشت كه جهان مجموعه‏اى است از واحدها یا اجزاء لاتیجزى مى‏باشد و واحدها كه افراد خوانده مى‏شود از ازل بوده و از حیات بهره‏ور مى‏باشند.

على اصغر حكمت در كتاب تاریخ ادیان در صفحه 206 مى‏نویسد از قرن دهم میلادى یهود براى كلمات و حروف الفباء معناى خاصى قائل شدند و فرقه نقطویه و حروفیه از این عقاید متاثر شدند.

استادم ذبیح بهروز در كتاب تقویم و تاریخ مى‏نویسد كه در هزاره هجرى اكبر شاه دین الهى و صلح كل و نقطویه را عنوان كرد باستانى پاریزى در صفحه 361 كتاب آسیاى هفت سنگ نوشته است .

جلال‏الدین محمد اكبر پادشاه گوركانى به تحریض شیخ ابوالفضل نامه‏اى به شاه عباس نوشت و وساطت نقطویان را كرد كه این وساطت مثمر ثمر نگردید و مركز اصلى نقطویان فین كاشان بوده و بهمین سبب آنرا قریةالملحدین نام نهادند.

توضیحاً بیان مى‏دارد كه در كاشان تنى چند از بابایان توطن داشتند اما مركزیت آنان شهر قزوین بود و درزى درویشان خاكسار بسر مى‏برند.

آقاى باستانى پاریزى كتبى چند درباره شهر كرمان و استان كرمان تدوین فرموده‏اند كه بجا است دیگر نویسندگان درباره زاد و بوم خود بچنین كار ارزنده‏اى دست زنند تا زیربناى تهیه و تنظیم تاریخ ایران آماده گردد اما آقاى باستانى تعصب شدید محلى را در آثار خود بكار برده و همه مطالب در مورد كرمان و كرمانیان را بدیده قبول نگریسته‏اند و تاریخ زندگانى مشتاق و نحوه قتل او را از منابر كیوان قزوینى عیناً بكار برده و از جنبه تعصب مسلكى سند گفتار را ارائه نداده و كیوان را تحت عنوان روضه خوان معرفى كرده‏اند و در آثار خود اغلب به تكرار مطالب دست زده‏اند.

حاجى زین العابدین شیروانى در حدایق‏السیاحة درباره نقطویه نوشته‏اند كسى كه در مقام تجرد باشد و علایق زن و فرزند او را نباشد و در غذا تقلیل كند بمرتبه الله و ذات الله نایل گردد و اگر همسر اختیار كند و نیكو رفتار شود او را امین نامند .این ناچیز گوید اینكه گفته شده محمود خود را در تیزاب انداخت درست نبوده و نقطوى در حین عمل به اكسیر در شبانه روز یك بار غذا تناول كند و مجازات اعمال زشت را در همین نشاء باور دارند .

كتابى خطى منسوب به محمود پسیخانى در كتاب خانه مجلس جمهورى اسلامى موجود است كه مسمى به (سوال و جواب) یا مفاتیح‏الغیوب و عبرت نامه مى‏باشد.

مطلع كتاب جمله زیر است .

استعین بانفسك الذى لااله الاهو الحمدالله الذى وجد نفسه محمود مشهور به محمود عجم است .

همچنانكه بیان گردید این كتاب از خود محمود باشد مستبعد بنظر مى رسد مجذوب على شاه در كتاب مرآت الحق نوشته‏اند.

ملاحده و تناسخیه خود را نقطویه گویند و مبداء اشیاء را ذات مربع گویند و تا خود را نشناخته بنده‏اند و چون خود را شناخت خدا مى‏باشد و گویند لااله‏الاالمركب المبین و مراد از مركب مبین آدم است و اباحى مسلك مى‏باشند.

بنظر این ناچیز نقطوى اباحى نمى‏باشد و این عمل از جنبه عصبیت دینى به نقطویان نسبت داده شده است .

نقطویه دنیا را قدیم دانند و به ستارگان ارج بسیار نهند و كواكب را سمیع و ناطق دانند ولى خورشید را برتر از همه دانند اما نیروى آنرا از باطن كره زمین و آب اعتقاد كاملى دارند نقطوى مردمى زحمت كش و مهربان و متواضع و موحد و یارى دهنده بیچارگان مى‏باشند و عفیف بوده و از عقاید مهرپرستى باالاخص مانویت متاثر شده‏اند.

این ناچیز در علوم خفیه وابسته به تصوف رنج بسیار برده و گوید دسترسى به اكسیر براى افراد عادى امكان‏پذیر نبوده فقط فرد كامل تواند عامل آن باشد.

در كتاب یادبودهاى سفارت استانبول خان ملك ساسانى مینویسد بكتاشیه جاویدان نامه فضل حروفى را بفارسى و عاشق نامه فرشته اوغلو را تدریس میكنند مجله یغما سال 28 مجتبى مینوى مى‏نویسد شیخ ابوالفضل پسر شیخ مبارك صدارت اكبر پادشاه هند را داشت و بمذهب نقطویه بود و رسائل بایران فرستاد و شراب مینوشید درویش خسرو قزوینى از محله درب كوشك لباس قلندرى مى‏پوشیده و در مسجد رحل اقامت افكند شاه عباس دستور داد وى را دستگیر كرده و بزنجیر كشیدند و در سال 1002 ه.ق یوسف تركشى دوز كشته شد و درویش خسرو را از جهاز شتر بحلق آویختند.

محمد بابا شيرازی آخرين پيشوای نقطويه که مدت شصت سال در بهبهان مقيم بود و در همان شهر مدفون گرديد .

اكتشاف عجيب - رشيد ياسمي Rashid Yassemi's Essay

2011-01-12T19:41:00.000+03:30

هركس قدمى از تقلید بیرون نهاده و شخصاً در امر دین و دعوى فِرَقِ مختلفه تفحص كرده باشد در نخستین نظر متوجه تباین و تضادى مى‏شود كه میان كردار مسندنشینانِ هر دین و گفتار مؤسسین و پیشوایانِ آن قوم موجود است .
مطالبى كه اظهار مى‏كنند به هیچ وجه با عمل آنان توافق ندارد مثلاً اعمال ملل مسیحى و پیشوایان روحانى آن ملل با تعلیمات عیسى چندان مباینت دارد كه گویى الدالخصام عیسى همین مدعیان جانشینى او هستند .عیسى گوید بدى را به بدى پاداش مدهید ،در مقابل درشتى‏ها نرمى كنید .اما روحانیون مسیحى جمیع مؤسسات جنگى و سیاسىِ دُوَل را مشروع دانسته و جهانگیرى و ضعیف كشىِ آنان را منكر نیستند [كه‏] سهل است تقویت [هم‏] مى‏كنند و خود نیز شركت مى‏جویند .

نگارنده همین تباین را میان اعمالِ غالب رؤساء فِرَق اسلامى از اهل منبر و محراب و ارشاد با تعالیم اصلیه مسلمانى یا دعاوى علماى همان فرقه دیده و نزد خود چنین نتیجه گرفته‏ام كه هر كس از هر ملت و مذهبى كه دیانتى را وسیله ارتزاق خویش قرار دهد ،لاف‏زن و كاسب و جاهل است ،زیرا ادیانِ دیگر را صریحاً و جداً منكر است و دین خود را هم حالاً و عملاً وقعى نمى‏گذارد ،آنچه مى‏گوید در حدود ریاست خود و باطن اختصاصى خویش ،پریشانى چند است كه نه بوى دل دارد و نه روى عمل .

در این باب ،تفصیلى لازم نمى‏بینم ،قولى است كه جملگى برآنند .مقصودم از نگارش این سطور بیان واقعه عجیبى است كه براى اشخاصى كه در مسائل سابق‏الذكر تفكر كرده باشند ،از وقایع مهمه شمرده مى‏شود زیرا كه در عالم روحیات و معنویات نیز سوانح و اعاجیب بسیار دیده مى‏شود كه كمتر از حوادث عالَم خارجى و انقلابات تاریخى حیرت‏انگیز نیست ،هركسى در هر رشته از مظاهر وجود فحص و تحقیق كند ،نوادر آن شعبه را از عجایب خواهد شمرد مثلاً آنانكه در شناختن آثار قدیمه تبحر دارند ،چون به علامتى خاص در مسكوكى یا سفالى برخورند چندان شگفتى مى‏كنند كه گوئى عالَم جدیدى كشف كرده‏اند .هم چنین است حال علماء طبیعى در یافتن پروانه‏اى بدیع یا معدنى جدید یا گُلى نادر و بى‏نظیر ،و هم چنین است حالِ كنجكاوان اطوار اخلاقى و روحى كه چون كیفیتى خاص و خوئى كمیاب دریابند در نظر آنان از اعجب عجایب و قابل نوشتن و ذكر و تكرار است .

من از این طریق كشف حیرت‏انگیز خود را به این ذریعه با خوانندگان عزیز در میان مى‏گذارم .

شبى از مسجد سپهسالار مى‏گذشتم .در كنجى جمعى را فراهم ،و پیرمردى را مشغول وعظ دیدم با اینكه از بس وعاظ مختلف دیده واز سخنان سرد و مبتذل آنان رمیده بودم ،هیچ قصد توقف واستماع نداشتم معذالك نخستین جمله آن پیر واعظ مرا چنان فریفته ساخت كه پاى از رفتن باز ماند .در گوشه‏اى ایستادم و از تحقیقات فوق انتظار و تأثیرات قلبیه غیر مترقبه در خود یافتم و با خود گفتم مگر در این عموم عقیده و عقیده عموم من در اشتباهم !چندان ایستادم كه وى از وعظ فارغ و انجمن پراكنده گشت .شخصى را كه نزدیك من نشسته بود ،پرسیدم كه این واعظ كیست ؟ گفت :
حاج ملاعباسعلى كیوان قزوینى كه سال‏ها مروج صوفیه خصوص طریقه ملاسلطانعلى بود .ریاست‏ها در مسند ارشاد كرد .سه هزار مرید بر وى گرد آمد كه او را بر همه مشایخ بلكه اقطاب تفضیل مى‏نهادند ،ندانیم چه گذشت كه ناگاه دست از همه دعوى‏ها و پاى از همه مسندها كشیده و به تكذیب مدعیان ارشاد پرداخت . منبر او منحصر به همین شده است و بانى نمى‏پذیرد و مى‏گوید :

«به فایده معنوى محتاج‏ترم ،زیرا كه در این پایان عمر از جهت معاش تنگدستى ندارم» بارها نزد او رفته‏ایم و به عادت مألوف ،مستدعىِ ارشاد و دستگیرى شده‏ایم و او با تلخكامى و انضجار هر چه تمام‏تر در خواست ما را رد كرده است.

من از قول این شخص بیش از پیش به حیرت فرو شدم زیرا كه صیت ارشاد و جلال كیوان را بارها شنیده و او را چون دیگر دام‏گستران پنداشته بودم ،بیانات آن شخص مرا سخت متعجب ساخت ،لیكن از آنجا كه تكرار تجربت و ممارست مرا فطرتاً بدبین كرده است در دل گفتم از آنجا كه این نیز دامى جدید نباشد كه همواره سالوسان در طریق ساده لوحان مى‏گسترند !

باور نمى‏كردم كه شخصى پس از طى یك عمر در دعاوى بلند پایه و نیل مقامات عالیه و فراهم آوردن گروهى عظیم از مریدانِ دلباخته با چنین دست منبر و قدرت بیان ناگاه دامن فراهم چیند و دست از آن دخل‏هاى هنگفت و تعظیم خلق بردارد ، مگر آنكه دیوانه یا شخص غیرعادى باشد .

روزى چند در این باب تأمل كردم و چون كاشفین پر شور و شوق از اكتشاف مردى عجیب خرسند بودم .پس حس كنجكاوى و اشتیاق مرا بر آن داشت كه با وى آشنایى یافته و مستقیماً از نیات و مقاصد او آگاهى حاصل كنم .پس نشان خانه او را گرفته به آنجا شتافتم .پیرمرد را در اطاق خود محصور از كتاب یافتم ،با گشاده‏رویى از من پذیرایى كرد و از مقصودم پرسیدن گرفت .گفتم فلان شب منبر شما را دیده و مایل به استفاضه شده‏ام .چون از كلام شما بوى معارف شنیدم و مجاهدت شما را در مسالك صوفیه دریافتم طالب استفاده شده‏ام .

گفت :«اگر قصد شما از معارف ،علوم و حكم است ،مضایقتى نیست .در این پایان عمر نیت جزم كرده‏ام كه دانسته‏هاى خویش را از هر باب و از هر نوع مجاناً به طالبین تقدیم كنم و از آنان پاداش نمى‏خواهم جز آنكه سعى كنند ریشه تقلید را از دل برآورده و به گفتار من و دیگران قناعت ننموده این معلومات مكتسبه را وسیله تحقیقات تازه‏ترى قرار دهند اما اگر منظور شما از معارف، عرفان باشد به آن معنى كه عوام اراده مى‏كنند و مكرر از من خواسته و مى‏خواهند پیش از آنكه زحمتى بكشید به شما مى‏گویم كه من بهترین اوقات عمر و قواى جوانىِ خویش را در این كار بسر برده و طرایق مختلفه را به پاى شوق و جهد طى كرده‏ام ،اینك در آخر دوره حیات جز پشیمانى سودى نبرده و طبعاً از این قبیل عنوانات منزجر شده‏ام و اینكه شنیده‏اید كه با مرحوم ملاسلطان على ارتباطى داشته‏ام حق است .مدتى مدید در خدمت او كسب معارف كرده و در پیشرفت مقاصد وى بذل جهد نمودم ،چون به كمالى كه انتظار داشتم و نوید مى‏داد نرسیدم و در هیچ كس هم نمونه‏اى از آن كمال ندیدم ،دورى جُستم و پس از وفاتِ او این عبارت را در سنه 1341 به جانشین او نوشتم :

«اما ما كان منكم فى یدى فقد نبذته او فى لسانى فقد لفظته او فى صدرى فقد نفثته» .پس از آن به كنجى نشستم و به جبران عمر تلف شده كمر به خدمت نوع از طریقى كه ممكن بود بربستم ،در تاریكىِ تركِ دعاوى خزیده نه لحنى به زبان و نه دعوى در سر دارم» .

پس از ملاقات بارها به خدمت او رفتم واز هر درى سخن به میان آوردم ،او را كامل یافتم ،دانستم كه فن او تنها خطابه نیست بلكه در اقامه برهان و شعر نیز قادر است و در علوم دینیه و حكمت و عرفان ماهر ،به هر مطلبى داخل شود رو سفید خارج مى‏گردد .

از تكرار دیدارش بر معلوماتم افزود و از جهلم كاسته شد و آنچه باور نداشتم از اهل منبر و تصوف به چشم یقین دیدم و دانستم كه كیوان قزوینى گم گشته دانش پژوهان بوده و به عاریت ،چندى در منبر و مسند ارشاد نشسته و آخر توفیق رفیق راه او گشته و دام‏هاى ریاست و مداخل را گسسته و روى به پیشگاه حقایق آورده است. و چون هر ما بالعرضى جهت دارد چنانكه هر ما بالذاتى جهت نمى‏خواهد (لایسئل عن الذاتیات) گاهى از او مى‏پرسیدم كه تو را با این دانش و فطرت صافى چه روى داد كه به منبر رفتى و به كوى تصوف شتافتى ؟

جواب داد :

«اما منبر كه عامه مرا جز به آن نمى‏شناسند ،آغازش چنین شد كه من 22 سال در قزوین به دروس اسلامیه پرداختم و در سنه 1300 قمرى تهران آمده ، محض تحصیل حكمت در مدرسه امام‏زاده زید كه آن وقت مشحون به طلاب بود مسكن گزیدم .چون پدرم از قزوین نمى‏توانست خرج مرا برسانَد ،ناچار دایره قناعت را چنان تنگ كردم كه به روزى صد دینار معاش مى‏نمودم ،لكن پول كتاب و لباس، مرا مجبور به منبر رفتن نمود ،از قضا در اولین بار منبرم مرغوب و مطبوع افتاد و در رمضان و محرم خرج تحصیل ده ماه دیگر سال را به دست آوردم و حال چون محتاج نیستم از طریق منبر دخل را بر خود حرام كرده و فقط گاهى براى عبادت خدا و خدمتِ به نوع به موعظت مى‏پردازم و به خرج خود مجلسى فراهم مى‏آورم .

اما تصوف كه خاصه مرا در آن متخصص مى‏دانستند ،و حال از رفتار من به حیرت افتاده‏اند ،ابتدایش چنین بود كه مى‏دانستم دینِ حق اسرار باطنیه دارد كه مشهود عموم و مبذول به كل احد نیست و روا ندیدم كه به ظاهر دین ایستاده پى به اسرار نبرم لذا پس از تكمیل فقه و حكمت به باطن پرداختم .چون مطالعه كتب عرفانى مرا قانع نمى‏ساخت ،انسانِ عارف جُستم و از فقهاء بزرگ پرسیدم از خود سلب نمودند ،به صوفیان روى آوردم ،دعوى (انا و لاغیرى) كردند .

پس یك یك آنها را خدمت‏هاى صادقانه كرده و تا یأسِ كلى نیافتم تركِ خدمت ننمودم تا آنجا كه با رنج‏ها و خرج‏هاى بسیار از هزار میل راه ،خود را در گناباد به مرحوم ملاسلطان رساندم ،چون او حكیم عارف فقیه بود ،دلم ربوده او گشت،

تا در كویش بودم دورى نگزیدم و غفلت نورزیدم به امید وفا به وعد كه مدعى بود من مكملِ نفوسِ بشرم و همه را به كمالِ انسانى مى‏رسانم .افسوس كه اگر چه خواست و جِد نمود مرا و هیچ كس را نتوانست به كمال برساند با آنكه به اقرار خودش من مستعدترین مریدانش بودم و در نظر او لیاقتِ ارشاد و تحقق به مقام «اولیاءالله» داشتم و به طورى كه خودش در حق من نوشته است :

«از رحیق مختوم جنان سیراب گردیده‏ام) بارى چون چیزى نیافتم اعراض كردم» .

من گفتم حال در چه خیال هستید ؟

گفت :«خود آنچه باید از دیانات بفهمم نفیاً و اثباتاً فهمیده‏ام ،محتاج به معلمى نیستم، مگر به یزدان پاك و همه باید بكوشند تا به اینجا برسند و به شكرِ نجاتِ خود از گفتنِ معایب و نقایصِ دیگران اغماض كرده و شب و روز به فكرم كه پس از 70 سال عمر در این عهد كه دانشمندانِ مللِ آمریكایى و اروپایى با وسائل علمى و تأسیسات وسیعه اجتماعى خدمت به نوع بشر مى‏كنند، من با نادانى‏هاى ذاتى و وطنى و با فرصت كوتاه چه خدمتى توانم كرد كه در شمار آید و مردم را مفید افتد ، جز آنكه آموخته‏ها و دیده‏هاى خود راآنچه توانم، بگویم و بنویسم براى حاضران و آیندگان تا اگر هوشمندى را كلمه‏اى مورد استفاده واقع شود و غافلى به خویش آید من اجر خود یافته باشم،اینك استدعا دارم شنونده و خواننده گفتار من ،به چشم كنجكاوى و تردید در كتب و رسالات من بنگرد نه باور و تقلید ،تا اگر باور نمود در اثرِ تحقیقِ خودش باشد نه در اثر گفتار من كه سرمایه دانش تحقیقِ داننده است نه خواندنِ خواننده.

مرا همین فخر بس كه زمینه تحقیق چیده‏ام و راه كنجكاوى را به رهروان نموده‏ام و خدمتم به عالَم معارف فقط ارائه طریق است نه نقش تحقیق» .

سخنان ایشان رفع شبهت از من نمود .هر روز كه در اقوالِ خالى از تعصب ایشان مى‏نگریستم و تبحر ایشان را در ادیان و مذاهب حكمى و علمى و حضور ذهن و تسلسل و روانى بیان ایشان را مشاهده مى‏نمودم و از تاریخ زندگانى ایشان به تفصیل واقف مى‏شدم ،بر حیرت و تعجبم افزوده مى‏گشت و مى‏توانم گفت كه در این ایام كسى در سرزمین اخلاق و معارف به اكتشافى بدیع‏تر و نادرتر از این نایل نشده است ،پس سزاوار دیدم كه شرح آن را براى عبرت آیندگان در این سطور ثبت كنم ،زیرا كه كمتر ممكن است كسى موفق به یافتن شخصى شود كه صمیمانه و صادقانه دعاوى سابقه خود را منكر شده و بر مقامات و احترامات بلكه پرستش و نیایشِ خلقى انبوه پشت پا زند و در كمال خضوع و خلوص به خدمت بى‏ریا و بى‏چشم داشت بپردازد .بعد متدرجاً دوازده سئوال از كیوان نمودم و جواب كتبى خواستم نوشت در آخر كتاب حج نامه درج خواهد شد به علاوه كتاب عرفان نامه را به خواهش من نوشت، كتابى مفصل است . رشیدیاسمى [1]

نقل از :كتاب عرفان نامه
اثر : عباس كيوان قزويني

--------------------------------------------------------------------------------

[1] .شادروان غلامرضا فرزند محمدولى خان گورائى «رشیدیاسمى» درسنه 1314ه .ق. برابر 1275 ھ . ش در كرمانشاه متولد شد. و در سنه 1330 ھ .ش درگذشت ،و در قبرستان «ظهیرالدوله » مدفون گردید.( نورالدین چهاردهى )
نویسنده: رشيد ياسمي

مرجع: نقل شده در كتاب عرفان نامه -
اثر:عباس كيوان قزوينی به تصحيح مسعود رضا مدرسي چهاردهي

حاج ميرزا محمد حسن اصفهاني ملقب به صفي عليشاه

2011-01-12T19:38:00.000+03:30

بسم الله الرحمن الرحيم

حاج ميرزا محمد حسن اصفهاني ملقب به صفي عليشاه (1251 – 1316ق ) از مشايخ معروف متصوفه و از فضلا و علماي آنان . در اصفهان متولد شد و از اوايل جواني به معاشرت با ارباب حال مايل و مشتاق بود. در 30 سالگي شوق زيارت حاج ميرزا كوچك ملقب به رحمتعلي شاه وي را از اصفهان به شيراز كشاند و در خدمت او به كرمان رفت . روزگاري در صحبت او به سر برد .

پس از رحلت مرادش در اختلاف جانشيني رحمتعلي شاه او به منور عليشاه پيوست و از وي لقب « صفي عليشاه » يافت و از طرف او به نمايندگي به هند رفت و يك سال ماند و بعد به شيراز برگشت و باز به نمايندگي وي به يزد رفت و 2 سال ماند . سپس به هند از آنجا به زيارت بيت الله و قبور ائمه اطهار (ع) رفته اربعيني در كربلا نشسته و به شهر يزد بازگشت . از اهل حال و قال مغايرتها ديد و اقامت در آن شهر را نپسنديد و بعد از سفري به مشهد به تهران آمد و تا آخر عمر در آنجا ماند . صفي عليشاه با عبدعليشاه كه شيخ المشايخ منور عليشاه بود اختلاف پيدا كرد.

منور عليشاه به تهران آمد و كار اختلاف بالا گرفت و او صفي عليشاه را خلع نمود . از اين زمان به بعد صفي عليشاه خود داعيۀ ارشاد نمود و در اثر رفتار ملايم و مردم داري و تسلط به مباحث عرفاني كار ارشادش نضج گرفت و سلسلۀ صفي عليشاهي را پايه گذاري كرد . در تهران در محلۀ شاهي در كوچۀ خدابنده لوها منزل گرفت و به ارشاد مردم مشغول بود تا اينكه در 1294 ق يكي از خواص مريدانش يعني شاهزاده سلطان محمد ميرزا سيف الدوله فرزند عضد الدوله پسر فتحعلي شاه قطعه زميني به مساحت دو هزار ذرع به وي تقديم نمود و او در آنجا خانقاهي وسيع بنا كرد كه امروزه به خانقاه صفي عليشاه معروف است و خيابان صفي عليشاه و خيابان خانقاه از دو ضلع شرقي و شمالي آن مي گذرد .

وي در 65 سالگي دارفاني را وداع گفت و درهمان خانقاه به خاك سپرده شد. صفي عليشاه سه فرزند داشت يك پسر به نام نورالدين كه درجواني در اثر عشقي نافرجام خودكشي كرد و دختري به نام شمس الضحي و دختر ديگري كه در زمان حيات صفي درگذشت .

جانشينان :

بعد از صفي عليشاه چند نفر ادعاي جانشيني وي را نمودند . يكي ميرزا عبدالكريم ملقب به معروف عليشاه متخلص به منصور شيرازي كه ديوان اشعارش چاپ شده است .

ديگري مير معصوم خان كرماني كه پس از درگذشتش مير امداد حسين هندي ساكن رشت به جانشيني وي منصوب شد. ديگر محمد حكيميان (رحمت عليشاه ساكن تهران كه مردي امي بود و خود را قطب سلسلۀ صفي و جانشين معصوم خان كرماني معرفي كرد.

ديگر حاج سيد محمود خان نائيني ملقب به حيرت عليشاه كه بعضي او را از صفي برتر شمرده اند . وي بعد از فوت صفي رنجيده از آزارهاي پيروان رقيبش ظهيرالدوله به ماهان كرمان رفت و خانقاهي داشت و همانجا در 1338 ق وفات يافت . و بالاخره ظهيرالدوله ملقب به صفا عليشاه كه در تثبيت خود و اخذ عنوان جانشيني صفي عليشاه خود را از همه قدرتمندتر و موفق تر نشان داد.

نوشته ها :

صفي عليشاه چهار اثر منظوم و سه اثر منثور داشته است . آثار منظوم وي عبارتند از : زبدة الاسرار كه بر وزن مثنوي مولوي است و بيان اسرار شهادت حسيني و تطبيق آن با سير و سلوك عرفاني ، بحرالحقايق كه به شيوۀ گلشن راز شبستري است و مانند بخشي از آن كتاب الفاظ و عبارات صوفيه را شرح مي دهد .

تفسير صفي كه در آن تنزيل و تأويل را به هم آميخته و شريعت و طريقت را جمع كرده است و در وزن مثنوي مولوي از بحر رمل مسدس است و ترجمه زير نويس نيز دارد .

ديوان صفي كه مجموعه اي است از قصايد ، غزليات ، ترجيعات ، مسمطات و رباعيات عرفاني و از آن ميان غزليات و مسمطاتش شهرت بيشتري دارد. در ميان مسمطات ، مخمس مشهور و بلندي است دربيان سير انسان و مراتب وجود كه طي آن خداوند با عارف سخن مي گويد.

آثار منثور وي عبارتند از :

عرفان الحق كه رساله اي درباب اسرار سلوك و آداب طريقت است . ميزان المعرفة رساله اي است كه مبني بر شرحي موجز در معناي انسانيت . اسرار المعارف كه در آن براي نيل به عرفان شرايطي را بر مي شمارد مانند تاييد الهي و نيز گذشتن از مال و جان و خواسته ها و اين كه پس از گذشتن از اين همه نيز ممكن است سالك نرسد و در حجاب بماند .

منابع :

تاريخ سلسله هاي طريقۀ نعمت اللهيه – همايوني – 258 – دنبالۀ جستجو در تصوف ايران – 343 به بعد – سيري در تصوف – مدرسي – 141 به بعد – طرائق الحقايق – 3/441 به بعد . وفيات معاصرين – علامه قزويني – يادگار سال 5 ش 4و5 – 83

ابوالفتح احمد زاده
نویسنده:

مرجع: دائرة المعارف تشيع - جلد دهم

شرح حال شيخ بهائي

2011-01-12T19:36:00.000+03:30

(953 – 1031)

بهاء الدين محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد حارثي همداني جبعي ملقب به شيخ بهايي و عناوين شيخ الاسلام و ابوالفضائل عالم و دانشمند متبحر در جميع علوم روزگار ،فقيه ،مجتهد ،محدث ،عارف شاعر شيعي قرن يازدهم هجري ،شاگردانش به مناسبت تقدير از مراتب و فضائل علمي اش وي را بهاء الملة و الحق والدين و علم الائمه و الاعلام ملقب ساختند و از آن پس وي را شيخ بهايي ناميدند. وي در خانواده اي اهل علم ديده به جهان گشود . پدرش حسين بن عبدالصمد حارثي عاملي محدث ، فقيه و مفسري دانشمند بود و از شاگردان شهيد ثاني به شمار مي آمده است . عزالدين حسين از نوادگان حارث همداني منسوب به قبيلۀ همدان بود كه در جنگ صفين از حاميان وفادار مولا علي (ع) و در زمرۀ صديقيان آن حضرت شناخته مي شد كمالات علمي و فضائلش چنان بود كه نخستين لقب شيخ الاسلامي قزوين ،پايتخت صفويان ،مشهد مقدس و هرات را از آن وي ساخت . پس از چندي اقامت در جبل عامل ،عازم بعلبك شد و در اين شهر بود كه شيخ بهايي در غروب روز چهارشنبه به سال 953 ق گام به دنيا نهاد.

او هفت يا سيزده ساله بود كه به همراه خانواده رهسپار ايران شد و در اصفهان رخت اقامت افكند . در همين خطه بود كه شيخ علي مشمار اسباب آشنايي عزالدين حسين را با شاه طهماسب فراهم آورد. و حاكم صفوي كه با در پيش گرفتن سياستهاي دينگرايانه قصد تحكيم بنيانهاي حكومت صفوي را در سر داشت با اعطاي خلعتي به وي از او درخواست كرد تا به قزوين آمده و منصب شيخ االاسلامي آنجا را عهده دار گردد.با ازدواج شيخ بهايي با دختر شيخ علي مشار كه زني فاضل و دانشمند بود علقه هاي پيوند ميان او و عزالدين حسين مستحكم تر شد. پس ازچندي اقامت درقزوين از سوي شاه طهماسب ماموريت يافت تا جهت سامان دهي به امور ديني مردم هرات عازم اين شهر شود وي در استحكام پايه هاي عقيدتي مردم آن ديار همت گمارد و نقشي ممتاز در اشاعۀ فرهنگ تشيع ايفا نمود . با رجعت دوباره به قزوين جهت زيارت عتبات عاليات به همراه فرزندش از شاه طهماسب اجازت خواست و شاه اذن خروج وي را صادر كرد ليكن شيخ بهايي را به انگيزۀ افادة علوم ديني به ماندن مجاب نمود.

شيخ بهايي با مرگ پدر جانشين وي شد و به لقب شيخ الاسلامي هرات نائل آمد . مقارن همين ايام سفرهاي خود را آغاز كرد و سالهاي مديدي را در سياحت و گردش گذراند . گويا مسافرتهاي فراوان وي حاصل گرايش او به سمت تصوف و عرفان بوده است بنابرگواهي صاحب رياض العلماء و روضات الجنات ، وي مدت سي سال را در سفر حج ،بيت المقدس ،شام ،‌ آسياي صغير ،مصر،حلب و... گذرانده است. آشنايي با بزرگان صوفيه و همنشيني با ايشان دستاورد سفرهاي بيشمار وي بود. پس از عمري سفر به وطن بازگشت و تا پايان عمر در اصفهان زيست و شيخ الاسلامي آن شهر را به عهده گرفت. البته با توجه به وسعت زماني مسافرت هاي ياد شده مقام شيخ الاسلامي او در اصفهان مورد ترديد قرار مي گيرد. هر چند اجماع همگاني بر صحت اين عنوان او ما را برآن مي دارد تانسبت به دامنۀ زماني سي سالۀ سفرهاي وي اندكي ترديد كنيم . اقوال فراواني در تعيين تاريخ وفات شيخ بهايي موجود است . ليكن جمهور تذكره نويسان قول نظام الدين ساوجي را كه سال وفات وي را 1031 ق در اصفهان ثبت كرده است . مي پذيرند. بهايي بعد از يازده روز بيماري درگذشت گويند طي مكاشفه اي وفات خود را تخمين زده بود . مكان قبر وي اكنون در سمت پايين ضريح اما رضا (ع) در جوار حرم رضوي است .

استادان :

مطالعات شيخ بهايي دامنۀ وسيعي از معارف عصر را شامل مي شد . من جمله فقه ،تفسير ،صرف و نحو ،اصول ،هندسه و حساب ،فلسفه ،كلام ،عرفان ،رياضي ،نجوم ،جغرافيا ،علوم غريبه ،و شعر و ادبيات ،پدرش عزالدين حسين نخستين استاد وي به شمار مي آيد. نزد وي علوم عقلي ،حديث ،تفسير و صرف و نحو را فرا گرفت . ديگر استاد وي مولانا عبدالله مدرس يزدي صاحب حاشيه بر تهذيب المنطق تفتازاني است . كلام ، فلسفه و قدري معقول را از محضر او كسب كرد. شيخ بهايي رياضيات را نزد رياضيدان عصر خود ملامحمد باقر زين العابدين يزدي صاحب كتابهاي مطالع الانوار و عيون الحساب و ملاعلي مذقب و مولانا افضل قائيني فرا گرفت و طب را در مجلس درس حكيم عماد الدين آموخت . ديگر استادان وي كه شيخ از آنان بهرۀ كامل برد ، يكي شيخ احمد كجايي كهدمي است كه به پير احمد قزويني شهرت داشته و ديگر محمد بن ابي اللطيف مقدسي شافعي است كه صحيح بخاري را از دست او خواند و اذن روايت از او گرفت. در اجازات بحار از شيخ تحت عنوان ابوالفضائل ياد مي كنند.

شاگردان :

از شاگردان معروف او صدرالمتألهين است كه او را دانشمند زمانه و شيخ دهر و استاد خويش در علوم نقلي مي خواند.

ديگر محمد تقي مجلسي صاحب شرح من لايحضره الفقيه و شرح صحيفۀ كاملۀ سجاديه ،محسن فيض كاشاني صاحب تأليفات متعدد درفقه ،حديث ،حكمت و شاعر ايراني ،سيد ماجد بحراني صاحب تعليقه بركتاب عشريۀ بهايي ،ملاحسنعلي شوشتري محقق سبزواري ،شيخ الاسلام اصفهان و شارح زبدة الاصول بهايي ،نظام الدين ساوجي ،تكميل كنندۀ كتاب جامع عباسي از بهايي ،شيخ جواد سعد بغدادي ،شارح زبدة الاصول و خلاصة الحساب استاد خود،مظفرالدين علي ،صاحب حاشيۀ اربعين و شرح زندگاني شيخ بهايي ،ملاخليل بن غازي قزويني ،مجتهد كركي ،شيخ زين الدين محمد نوادۀ شهيد ثاني ،ملا صالح مازندراني رفيع الدين محمد نائيني ،علي بن سليمان بحراني ،معروف به امام الحديث و ام الحديث و سيد احمد بن زين العابدين علوي و ... بنابر روايت اميني شيخ بهايي 97 شاگرد ،تربيت كرده بود كه ذكر نام همۀ آنها دراين مجال ممكن نيست .

آثار:

جامع عباسي ،مهمترين كتاب شيخ بهايي است كه آن را به دستور شاه عباس اول نگاشت ،درتاليف اين كتاب او مأمور بود تا رساله اي فقهي جهت پياده كردن آن درقلمرو صفويان بنويسد . اين كتاب برآيند خط و مشي مذهبي دولت صفوي و اداره و اجراي امور سياسي – مذهبي در زمان شاه عباس اول است . جامع عباسي متني فقهي است كه با ويژگي ديواني خود ، پيرامون مسائل ضروري مذهب شيعه مي گردد و از منابع مهم تحقيقات علماي شيعه و راهنماي ديني عامۀ خلق به شمار مي آيد . شاردن در سفرنامۀ خود بخشي را اختصاص به فقه داده است و مطالب آن را عينا از كتاب فوق بازگو مي نمايد. وي جزئيات مربوط به دين ايرانيان ،شرح مطهرات ،طرز به جا آوردن واجبات ديني ،آداب غسل ،تدفين و تكفين مردگان و ديگر مسائل را كلمه به كلمه از اين كتاب نقل مي كند . البته شيخ پيش از به پايان رساندن اين كتاب درگذشت . از اين رو شاگرد او نظام الدين ساوجي كار تكميل و نگارش پاياني آن را عهده دار گرديد . كشكول كه اين كتاب مجموعه اي است از علوم و دانشهاي مختلف كه شيخ بهايي در آن تبحر داشته است . در اين كتاب شيخ اشعاري را به فارسي و تازي سروده است كه حكايت از ذوق عرفاني وي دارند . الزبدة كه كتابي فقهي است كه شروح متعددي بر آن نگاشته شده است ،از جمله شرح فاضل جواد از شاگردان او ، چهل حديث ،يا اربعين حديثاً كه علاوه بر شرح خود شيخ ،شمس الدين محمد بن عاملي و ملااسماعيل خواجوي شروحي بر آن نوشته اند .اثني عشريات خمس يا رسالة اثني عشريه كه در قالب پنج رساله پيرامون طهارت ،نماز،زكات ،روزه و حج تأليف شده است ،خلاصة الحساب كه مهمترين تأليف شيخ بهايي در رياضيات و هندسه است . به زبانهاي مختلفي ترجمه شده و حاوي رموز و مسائل عديدۀ رياضي است . سالها جزء كتب درسي معمول در ايران به شمار مي آمده و حواشي و شروح فراواني بر آن نگاشته شده است .

تشريح الاافلاك و رسالۀ اعمال اسطرلاب ،هر دو از آثار نجومي شيخ محسوب مي شوند . اين دو اثر همچون خلاصة الحساب در رديف كتب درسي بود ه اند . رسالة في ان انوار الكواكب مستفادة من الشمس نيز از جمله رساله هاي وي در باب نجوم و افلاك است . رسالۀ تضاريس الارض و رسالة في نسبتة‌ اعظم الجبال الي نظر الارض در جغرافيا . درنحو نيز كتاب فوائد الصمديه شيخ كه به صمديه معروف است و آن را براي برادر خود عبدالصمد نگاشته در خور توجه است .

اين كتاب نيز از منابع درسي طلاب حوزوي به شمار مي آمده و شرح صغير و كبير را سيد علي خان بر اين اثر نگاشته است . مواعظ حكمي و دقايق ادبي او دركتاب پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش ،انعكاس يافته است . ذوق شاعري شيخ بهايي نيز دستمايۀ‌ خلق آثار زير بوده است . طوطي نامه ،منظومۀ نان و پنير ،شير وشكر و مثنوي نان و حلوا درتفسير قرآن نيز كتاب عروة الوثقي و حبل المتين در جمع بنيان احاديث صحيحه حسن و موثق قابل ذكر است شيخ بهايي در اين كتاب احاديث سه گانۀ صحيح ،حسن و موثق را جمع كرده كه مشتمل بر 4 بخش است :

1.    في العبادات

2.    في العقود

3.    في الايقاعات

4.    في الاحكام

و كتاب حدائق الصالحين در شرح صحيفۀ كامله و كتاب عين الحيات في تفسير الايات ،حاشيۀ‌ شرح مختصر اصول و حاشيۀ مطول ،حاشيۀ‌ تفسير قاضي و حاشيۀ قواعد شهيد از جمله آثار وي در زمينۀ حديث است . در فلسفه نيز رساله هاي هجده گانۀ او در باب وحدت وجود محل بحث و تأمل است . با اين حال نويسندگان زندگاني او بدان آگاهي نداشته و ذكري از آن به ميان نياورده اند.

آراء و انديشه ها :

اسكندر بيگ در عالم آراي عباسي مي گويد :

شيخ بهايي در علم ظاهر و باطن سرآمد روزگار به اعتقاد جمهور علماء و فضلاء رتبۀ عالي دارد . در كلام وي نوعي گرايش به اشراق مشهود است و «تنوير باطن با انوار جلي » تعبيري است كه وي براي نشان دادن طريق دستيابي به حقيقت به كار مي برد. وي هماره علوم ظاهري را به چشم قيل مقال مي نگريسته و آنها را براي نيل به كمال ناقص مي شمرده است . با اينحال در كنار تمايل شديدي كه به عرفان داشت وظيفۀ شرعي خود را به عنوان يك مجتهد و شيخ الاسلام به نيكي ايفا مي نمود و حوايج ديني مردم را به بهترين وجه سامان مي بخشيد . با اينكه از يكي از بالاترين مناصب ديواني برخوردار بود ليكن كسوت درويشي وي زبانزد بود و بيمي از انتقاد و توبيخ درباريان من جمله شاه به خود راه نمي داد. عليرغم پوشيدن جامۀ صوفيه از اينكه عده اي رياكار و دغل باز را كه به نام صوفيه مردم را فريب مي دادند . سرزنش كند، وحشتي نداشت ،در عهد صفويان به دنبال رواج سركوبي انكار صوفيانه و توجه به فقاهت و عقل ،آهنگ اشراقي شيخ بهايي نيز به سمت تصوف ،سرزنش و طعنه هاي برخي را نصيب وي ساخت و عده اي همچون نعمت الله جزايري بر وي خرده مي گرفتند كه وي با صاحبان هر مشربي مصاحبت دارد. شيخ بهايي يك شيعي متعادل و ميانه رو بود .

ويژگي تسامح ديني وي تنها مختص به وي نبود و حكومت صفويه نيز در دورۀ او مشي مدارا جويانه اي با فرق و مكاتب مختلف داشت.

از اينرو وي نيز از نشست و برخاست با پيروان مذهب ابايي نداشت . تا جايي كه عده اي او را سني مذهب خوانند و در جايي ديگر او را زردشتي معرفي كردند . نعمت الله جزايري اعتقادات شيخ بهايي را به ديدۀ انكار مي نگريست و آنها را ضعيف مي پنداشت . وي اين عقيدۀ شيخ را كه قائل بود « اگر كسي دربارۀ خويش خطاكار باشد . ليكن براي تحصيل دليل از هيچ كوششي دريغ نكند در آتش جهنم نمي سوزد ولو بر خلاف اهل حق سخن گويد‌» ابطال مي كند و در پاسخ به آن مي گويد :

«اين فكر كاملا باطل است چرا كه بر اساس آن شهبات و افكار فاسد اهل ضلالت و رؤساي كفار همچون ابوحنيفه و يارانش را بايد پذيرفت و از همين رو در رديف دوزخيان هم قرار نمي گيرند و ضرورت بحث و تحقيق در آراءشان منتفي مي گردد ».

اسكند بيگ منشي ااز سويي ديگر شعر وشاعري را در خور شخصيتي همچون شيخ بهايي نمي دانسته و آن را دون شأن وي تلقي مي كند.

به هر حال طريقت عارفانۀ شيخ بهايي از درونمايۀ اشعار وي هويدا است . تقديري كه وي از عارفان برجسته اي چون سفيان ثوري ،شيخ عبدالقادرگيلاني و محي الدين بن عربي مي كند و ارادتي كه به مولانا ،بايزيد بسطامي ،امام فخر رازي و ديگر اكابر صوفيه از خود نشان مي دهد خود گوياي تمايلات وي به سوي تصوف است و همين گرايش به سمت اصحاب سلوك وي را به فقهيي در كسوت صوفي مبدل ساخته بود تا جائيكه شيخ خود را متمايل به قلندري مي خواند.

از آثار و زندگي شيخ بهايي چنين بر مي آيد كه وي مأمور پياده كردن اصول علمي مذهب در نهاد حكومت و سياست بوده است .

متعاقب روند شاه طهماسب اول مبني بر تلفيق دين و سياست در زمان شاه عباس اول نيز اين جريان دنبال شد و نقش و عملكرد چشمگير شيخ بهايي در پيشبرد اين مقصد وي را تبديل به حامل عاليترين مقام ديواني ديني در صفويان آن عصر ساخت . اسكندر بيك وي را «دارالسلطنة اصفهان » مي خواند . مي توان گفت منصب شيخ الاسلامي وي كه بالاتر از عنوان صدر قرار داشت در ميان نسل علماي مهاجر به ايران مقامي بي نظير و برجسته به حساب مي آمده است . اقتدار اين جايگاه ديني به دنبال ترقي و پيشرفت فقه شيعي در عهد صفويان حاصل شد.

از سوي ديگر مهارت و چيره دستي شيخ بهايي در استفاده از احاديث و اخبار جهت اثبات احكام ديني در حقيقت برآيند اصلي رويكرد عقل گرايانۀ عهد صفويان است . شيخ بهايي در مباحث مربوط به وحدت وجود نيز دستي بلند داشت و قائل به اين بود كه حقيقت وجود مطلق موجود بالذات است چرا كه به وجود چيزي نزديكتر از خود وجود نيست . ما سوي ذات الذوات از ماهيات صفات اند كه وجودشان اعتباري است . وجود حقيقي در مراتب وجود با تعدد و تكثر خود همان وجود مطلق است و ماهيات هم تعين اند . از اينرو حلول و اتحاد معنايي ندارد . چون بنابر اعتقاد او همۀ هستي وجود مطلق است و چون مغايرت و دوگانگي در مراتب وجود در اصل وجود نيست . از اينرو حلول و اتحاد هم قابل تصور نيست . درنقل حديث بدو استناد مي شد و اينكار او در نقل حديث وضع معاني جديد در برابر تعابيري مثل حسن و موثق بود.

وي در معماري نيز استاد بود و بناهايي كه با طرح وي ساخته شده اند ،نظم موسيقايي محسوسي را در خود جلوه گر ساخته اند .

از جمله اقوالي كه در باب معماري وي شايع است بناي حمامي است در اصفهان كه تنها با يك شعلۀ شمع گرم مي شد. در مورد آشنايي وي با علوم غريبه داستان هايي نقل كرده اند . من جمله پيشگويي و فال بيني هايش ،مهارت او در علم جفر و كشف رموز اعداد و حروف الفباء جزء علوم غريبه اي است كه وي در آنها استاد بوده است .

آثار ادبي بديعي كه از او به يادگار مانده است ، تأليفاتش در حساب ،جغرافيا ، معماري و مهندسي نمايانگر عمق دانش و معلومات او است .

منابع :

آتشكدۀ آذر- آذر بيدگاني 170 – احوال و اشعار فارسي شيخ بهايي ،اقبال صفحات متعدد – الذريعه ،آقابزرگ طهراني ،6/41 -241-5/369 ، اربعين شيخ بهايي 57- اعيان الشيعه 6/66 – 56 – امل الامل – حر عاملي 1/74 به بعد ،بحارالانوار – 108/189- تاريخ ادبيات ايران – دكتر رضا زاده 374 – ذكرة الملوك ، فصل ديواني ديني – 2- تراث العربي العظمي – 427 ، جامع عباسي ، شيخ بهايي ، صفحات متعدد ،حرمة ذبائح اهل الكتاب ، شيخ بهايي ، 20-41- رسالة المواحدة الوجوديه – 302 به بعد – رسائل خواجه عبدالله انصاري ،13 – رياض العلماء‌2/119- 5/66به بعد – 7/307 ،ريحانة الادب 2/404 – 4/280 – 498- 5/244 – 329 – ساختار نهاد و انديشۀ ديني در ايران ،عصر صفوي منصور صفت گل صفحات متعدد – سلافة العصر – 219 – شرح احوال و ذكر آثار و نقل افكار شيخ بهايي – محسن جهانگيري ،فلسفه ،شمارۀ 1 – 68 به بعد- عالم آراي عباسي ،اسكندر بيگ منشي ،1/156 ،فلاسفۀ شيعه ، 420 به بعد ،قصص العلماء صفحات متعدد – كليات شيخ بهايي مثنوي شير وشكر – لؤلوة البحرين يوسف بحراني 19 به بعد – محجة البيضاء – سيد محمد مشكوة 559 – مستدرك الوسائل 3/417 به بعد – منتخب التواريخ 640 – الهجرة العاملية‌الي ايران في العصر الصفوي صفحات متعدد.

                        Encyclopedia Iranica ,S,V "Baha"- Al – Din

Ameli    (by E Kohlberg)B.S. Amoretti. "Ibid"p646.

مرضيه شريعتي
نویسنده:

مرجع: دائرة المعارف تشيع - جلد 10

توانايی هاي سالك

2011-01-12T19:32:00.000+03:30

سالك مى‏تواند از حبّ و بغض و كینه و عداوت خالى گشته و از هر چه كه بوى نفس و خواهش‏هاى نفسانى مى‏دهد دورى گزیند .
سالك تواند همچون رستمِ دستان ،پهلوانِ عالمِ باطن گشته و دیوِ نفس را از پا در آورَد .
بخشى از توانایى‏هاى سالك را مى‏توان از قرآنِ كریم استنباط نمود :
سالك كامل توانَد كه همچون موسى آبِ نیل بشكافد و به مددِ قرآن كوه‏ها را به حركت وادارد چه خوش گفته است كه اگر قرآن را بر كوه‏ها بخوانى آنها را از جاى خود به دیگر جاى ،مى‏رانى .

آنجا كه داود نغمه خود مى‏خوانَد و دیوارها و بناهاى مستحكم فرو مى‏ریزد اشاره به قوّتِ رهروِ راهِ خدا است كه از خود خالى و از حضرتِ دوست پر گشته است و به اشاره حق از توانایى‏هاى خود در جهتِ حق بهره مى‏بَرَد .

سالك مى‏تواند افكار و نیاتِ افراد را بخوانَد و اِشرافِ بر خواطر پیدا كند .
سالك از خواصِّ اشیاء آگاه شده ،فواید و خواصّ گیاهان ،روئیدنى‏ها و چیزهاى دیگر را نیز به روشنى درمى‏یابد ولى استفاده شخصى نخواهد كرد .
سالك كامل تواند باطن اشخاص را ببیند ولى عیبِ اشخاص را به روىِ آنان نمى‏آورد .
سالك كامل تواند با رهروانِ راه حق و حقیقت چه در این دوره چه در ادوارِ گذشته ،ارتباطِ روحى برقرار نماید .
سالك مى‏تواند كه در مكاشفه[1] یا در مشاهده حقایقِ هستى را دریابد .
سالكِ كامل مى‏تواند كه با ساكنانِ كُراتِ دیگر ارتباط برقرار نموده و یا با روحانیتِ ستارگان مرتبط شود .

اگر بر سالكِ راهِ خدا تأثّرِ خاطر دست دهد و از بیمارى و یا رنجِ انسانى دیگر متأثّر شود ،مى‏تواند كه به دو طریق به مداواى آن بیمار بپردازد :

1- امواجِ بیمار را به خود منتقل سازد و از خود در فضا منتشر نماید .

2- امواجِ بیمار را دریافت نموده و بى آنكه به خود منتقل سازد ،در فضا منتشر نماید .

بهتر آن است كه موردِ دوم را به اجرا گذارد و نیكوتر آن است كه در هر مورد با توسّل ،گام بردارد یعنى اگر قدرتِ كارى را داشت و به دلش خطور نمود كه از قدرتِ خود استفاده نماید مى‏بایست متوسّل به عالمِ غیب و ارواحِ عالیه و ائمه اطهار (ص) گشته و از طریقِ توسّل دست به كار شود و این دو حُسن دارد :

1- به گردابِ غرور گرفتار نمى‏آید .

2- بر قدرتِ باطنىِ خویش از طریقِ توسّل مى‏افزاید .

سالكِ كامل مى‏تواند كه بر آب و هوا مسلّط گشته و بر عناصر به اذن خدا حكمرانى نماید و باد را به اراده خود به حركت وادارد ، شاهدِ عینىِ این مطلب ، حكایتِ سلیمان و باد است كه سلیمان نیز سالكِ كاملى بود كه جز راهِ حق نمى‏پیمود .

و پر واضح است كه سالك نبایست به میل و خواهشِ خود و تقاضاى خویشان دست به كارى زده و از توانایى‏هاى روحىِ خود استفاده شخصى نماید .

سالكِ كامل توانَد كلید هر قفلى را بیابد و در هیچ كارى در نماند .
سالك توانَد هر درشتى را خُرد و هر مشكلى را آسان نماید و مفتاحِ هر رمز و جوابِ هر معمّا را بیابد .
سالك كامل تواند جبر را به اختیار مبدّل نموده و همچنان تسلیم جبرِ زندگى باشد .
سالك كامل مى‏تواند اراده خود را عقیم نموده هیچگونه اراده لذائذ طبیعى از وى سر نزند چون تا ارادات مختلف از وى بروز مى‏كند در رنج است .
سالك توانا مى‏تواند روزها بدون آب و غذا بسر برد .و نیز مى‏تواند مدت‏ها بى‏تنفس به حیاتِ خود ادامه دهد .
سالكِ راه رفته ،توانَد كه با همفكرِ (همقدم) خود در كشورِ دیگر ،بدونِ استفاده از وسایل و ابزار ،ارتباطِ روحى برقرار سازد .
سالك راه رفته مى‏تواند بر قوه واهمه مسلط گشته و خیالِ خود را كنترل نماید و نیز مى‏تواند قوه واهمه (شیطان وجود) را به عقل تبدیل كند .

و اگر قوه واهمه به كنترل در آید هر ناممكنى ممكن خواهد شد و قادر بر هر كارى مى‏گردد .

سالك مى‏تواند كه افكار و نیاتِ خیر را ،به دیگرى تلقین نماید.
سالكِ كامل تَوانَد اراده دیگرى را تحتِ تصرّف و تسلّطِ خود در آورد .
سالكِ كامل توانَد تصرّف در افكارِ عده‏اى از مستعدینِ راه حق و حقیقت نموده و حقایقى از هستى را به ایشان تفهیم نماید .
سالكِ كامل در انسلاخ (معراج روحى) توانَد كه از جسمِ خود مفارقت گزیده، به عالمِ حقایق و معانى (ملكوت یا جبروت) در آید و حقایقى از افلاك را دریابد .
سالكِ كامل مى‏تواند كه به مرورِ زمان در سلوكِ روحى بدانجا رسد كه از تمامى پدیده‏هاى هستى جوهركشى نموده ،جذبِ جانِ خود سازد ،فى‏المثل مى‏تواند كه در حینِ زندگى در كره خاكى از جواهر و لطائفِ سیارات و ستارگانِ دیگر جوهركشى نماید .
سالكِ كامل تواند زمانى كه ضرورت ایجاب كند طى‏الارض كند .

«و طى‏الارض آنست كه سالك كامل بدن خاكى خود را در لفافى از نور پیچیده ،در یك ان از مكانى به مكان دیگر برود» .

هر گاه سالكِ راستین به ضرورت ،نیاز به خضر راه (استاد طریقت) داشته باشد و استاد در قید حیات نباشد ،استاد توانا مى‏تواند در مقابل این سالكِ راه ،تجسد یافته و به حلّ معضل وى بپردازد ،سپس ذرات جسد را تبدیل به موج نموده در فضا منتشر سازد و به عالم قدس و تجرّد بازگردد .

سالك كامل مى‏تواند علوم و دانش‏هاى خود را به شاگرد خاصّ خود از طریق تمركز انتقال دهد ،این انتقال دانش در مدت یك ساعت امكان پذیر است و اگر شاگرد بخواهد این علوم را غیر از این طریق فراگیرد سال‏ها وقت نیاز است .

شاهد این سخن افاضه فیضِ بوعلى سینا به بهمنیار شاگردش بود كه به وى خیره مى‏گشت و مطالب را القاء مى‏فرمود .
سالكِ كامل تواند پس از سال‏هاى دراز سلوك و تحمل ریاضات ،سلول‏هاى مغزىِ خود را ابتدائاً نیم ساعت تعطیل نموده و بتدریج مدت را افزایش دهد یعنى به «خاموشى محض» نایل شود در این وضعیت از تنفس - تغذیه و خواب بى‏نیاز خواهد بود .
سالك كاملِ مُكَمِل تواند با سلول‏هاى مغزى‏اش امواج محیط بر قانون جاذبه را دریافت نموده و به كره زمین افاضه فیض كند .
سالك كامل داراى صفت ایجاد و اعدام گشته مى‏تواند به وجود آورَد چیزى را و نابود كند چیزى را .سالك مى‏تواند تصرف در ماده كند .

رسد آدمى به جائى كه به جز خدا نبیند بنگر كه تا چه حد است مكانِ آدمیت

طیرانِ مرغ دیدى تو ز پاى بند شهوت به در آى تا ببینى طیرانِ آدمیت

--------------------------------------------------------------------------------

[1] .مكاشفه حقایقى است كه سالك در خواب و یا با چشمِ دل رؤیت نماید و در مشاهده به چشم ظاهر ببیند . (مؤلف)
نویسنده: مسعود رضا مدرسي چهاردهي

مرجع: كتاب سلوك روحی